Μεγάλος Βόρειος Πόλεμος

Dafato Team | 22 Ιουν 2022

Πίνακας Περιεχομένων

Σύνοψη

Ο Μεγάλος Βόρειος Πόλεμος ήταν ένας πόλεμος που διεξήχθη στη Βόρεια, Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη μεταξύ 1700 και 1721 για την κυριαρχία στην περιοχή της Βαλτικής.

Τον Μάρτιο του 1700, μια τριμερής συμμαχία αποτελούμενη από τη Ρωσική Τσαρική Αυτοκρατορία και τις δύο προσωπικές ενώσεις Σαξονίας-Πολωνίας και Δανίας-Νορβηγίας επιτέθηκε στη Σουηδική Αυτοκρατορία, την οποία κυβερνούσε ο δεκαοκτάχρονος βασιλιάς Κάρολος ΧΙΙ. Παρά τη δυσμενή αφετηρία, ο Σουηδός βασιλιάς παρέμεινε αρχικά νικητής και κατάφερε να πείσει τη Δανία-Νορβηγία (1700) και τη Σαξονία-Πολωνία (1706) να αποσυρθούν από τον πόλεμο. Όταν ξεκίνησε να νικήσει τη Ρωσία σε μια τελική εκστρατεία από το 1708, οι Σουηδοί υπέστησαν μια καταστροφική ήττα στη μάχη της Πολτάβας τον Ιούλιο του 1709, η οποία σηματοδότησε τη στροφή του πολέμου.

Ενθαρρυμένες από αυτή την ήττα του πρώην εχθρού τους, η Δανία και η Σαξονία επανήλθαν στον πόλεμο κατά της Σουηδίας. Από τότε μέχρι το τέλος του πολέμου, οι Σύμμαχοι διατηρούσαν την πρωτοβουλία των κινήσεων και πίεζαν τους Σουηδούς στην άμυνα. Μόνο όταν ο Σουηδός βασιλιάς, ο οποίος θεωρούνταν αδιάλλακτος και εμμονικός με τον πόλεμο, έπεσε κατά τη διάρκεια μιας πολιορκίας έξω από το Φρέντρικσχαλντ της Νορβηγίας το φθινόπωρο του 1718, μπόρεσε να τερματίσει τον πόλεμο, ο οποίος είχε καταστεί απελπιστικός για τη χώρα του. Οι όροι των συνθηκών ειρήνης της Στοκχόλμης, του Φρέντρικσμποργκ και του Νίσταντ σήμαιναν το τέλος της Σουηδίας ως μεγάλης ευρωπαϊκής δύναμης και την ταυτόχρονη άνοδο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας που ιδρύθηκε από τον Πέτρο Α' το 1721.

Η άνοδος της Σουηδίας σε μεγάλη δύναμη

Η επιδίωξη του Dominium maris Baltici, δηλαδή της κυριαρχίας στην περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας, αποτέλεσε το έναυσμα για πολλές πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ των χωρών της Βαλτικής Θάλασσας ακόμη και πριν από τον Μεγάλο Βόρειο Πόλεμο (βλ. Σκανδιναβικοί Πόλεμοι). Τα αίτια του Μεγάλου Βόρειου Πολέμου ήταν πολλαπλά. Σε πολυάριθμους πολέμους εναντίον των βασιλείων της Δανίας (επτά πόλεμοι) και της Πολωνίας-Λιθουανίας (πέντε πόλεμοι), καθώς και της Ρωσικής Τσαρικής Αυτοκρατορίας (τέσσερις πόλεμοι) και έναν πόλεμο εναντίον του Βρανδεμβούργου-Πρωσίας, η Σουηδία, η οποία ήταν ως επί το πλείστον νικήτρια, κατάφερε να αποκτήσει την κυριαρχία στην περιοχή της Βαλτικής Θάλασσας μέχρι το 1660 και να την υπερασπιστεί από τότε.

Ως εγγυήτρια της Ειρήνης της Βεστφαλίας, η Σουηδία είχε γίνει επίσημα μια μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη το 1648, έχοντας ήδη αφαιρέσει την πρόσβαση της Τσαρικής Αυτοκρατορίας στη Βαλτική Θάλασσα με την Ειρήνη του Στόλμποου το 1617. Ωστόσο, η νεοαποκτηθείσα θέση της Σουηδίας ως μεγάλης δύναμης στην Ευρώπη κατά τον Τριακονταετή Πόλεμο είχε αδύναμα θεμέλια. Η σουηδική ενδοχώρα (ουσιαστικά η σημερινή Σουηδία και η Φινλανδία) είχε συγκριτικά μικρό πληθυσμό, μόλις δύο εκατομμύρια κατοίκους, και συνεπώς μόνο το ένα δέκατο έως το ένα πέμπτο των κατοίκων των άλλων βαλτικών κρατών (Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, Πολωνία-Λιθουανία ή Ρωσία). Η οικονομική βάση της σουηδικής ενδοχώρας ήταν στενή. Η θέση της Σουηδίας ως μεγάλης δύναμης βασιζόταν αποφασιστικά στην εξαιρετική δύναμη του στρατού της. Για τη χρηματοδότησή της, η Σουηδία εξαρτιόταν αποφασιστικά από πηγές εσόδων όπως οι λιμενικοί δασμοί μεγάλων λιμανιών της Βαλτικής, όπως η Ρίγα (η μεγαλύτερη πόλη της Σουηδικής Αυτοκρατορίας της Βαλτικής Θάλασσας), το Βίσμαρ ή το Στέτιν (στη Σουηδική Πομερανία), καθώς και οι ποτάμιοι δασμοί στον Έλβα και τον Βέσερ.

Το 1655 ξεκίνησε ο Δεύτερος Βόρειος Πόλεμος, ο οποίος έληξε με την Ειρήνη της Ολίβα το 1660. Σε αυτόν τον πόλεμο, ο Κάρολος Χ Γουστάβος ανάγκασε τον Πολωνό βασιλιά Ιωάννη Β'. Casimir, ο οποίος ήταν δισέγγονος του βασιλιά Γουστάβου Α΄ της Σουηδίας και ο τελευταίος εν ζωή Wasa, να παραιτηθεί από τον σουηδικό βασιλικό θρόνο και τη Δανία να κυβερνήσει απεριόριστα τον Ήχο. Όπως και στον Τριακονταετή Πόλεμο, η Σουηδία υποστηρίχθηκε από τη Γαλλία στην εξωτερική πολιτική και στις πληρωμές επιδοτήσεων τα επόμενα χρόνια και έτσι μπόρεσε να διατηρήσει τις κτήσεις της.

Το μεταπολεμικό κράτος έπρεπε να φοβάται ιδιαίτερα η Σουηδία, διότι οι τάσεις αναθεώρησης των γειτόνων Δανίας, Βρανδεμβούργου, Πολωνίας και Ρωσίας, που επηρεάζονταν από την επέκταση της Σουηδίας, είχαν ήδη μείνει ελάχιστα κρυφές κατά τη διάρκεια των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων. Η κληρονομιά της πολεμικής εποχής της ανόδου των μεγάλων δυνάμεων για την ειρηνική περίοδο της εξασφάλισης των μεγάλων δυνάμεων μετά το 1660 παρέμενε δύσκολη: για αυτά τα καθήκοντα εξασφάλισης της εξωτερικής πολιτικής, δηλαδή για τη διατήρηση ενός μεγάλου στρατιωτικού δυναμικού στο εσωτερικό της χώρας, η Σουηδία εξακολουθούσε να είναι πολύ δυσμενής ως προς τις διαρθρωτικές της συνθήκες. Μετά την ήττα από το Βρανδεμβούργο-Πρωσία στο Φερεμπέλιν το 1675, η επισφαλής κατάσταση της Σουηδίας έγινε φανερή και στις ξένες χώρες. Για το λόγο αυτό, ο βασιλιάς Κάρολος ΙΑ' συγκάλεσε τη Δίαιτα το 1680. Με τη βοήθεια των αγροτών, των αστών, των αξιωματικών και των κατώτερων ευγενών, προωθήθηκε η επανάκτηση των γαιών του πρώην στέμματος από τους ευγενείς, το Αυτοκρατορικό Συμβούλιο υποβιβάστηκε σε συμβουλευτικό Βασιλικό Συμβούλιο και η νομοθεσία και η εξωτερική πολιτική, που μέχρι τότε ανήκαν στην Αυτοκρατορική Βουλή, αναλήφθηκαν από τον βασιλιά. Ο βασιλιάς έγινε απολυταρχικός απολυταρχικός. Μετά τις πολιτικές μεταρρυθμίσεις, ο Κάρολος ΙΑ΄ πραγματοποίησε μια εκτεταμένη και καθυστερημένη αναδιοργάνωση του στρατού. Το 1697, ο Κάρολος ΧΙ άφησε στον γιο και διάδοχό του Κάρολο ΧΙΙ ένα μεταρρυθμισμένο απολυταρχικό κράτος μεγάλης δύναμης και έναν αναδιοργανωμένο και αποτελεσματικό στρατό.

Δημιουργία τριπλής συμμαχίας

Ήταν μέρος της σουηδικής διπλωματίας ο έλεγχος της Δανίας και της Πολωνίας μέσω συμβατικών διαβεβαιώσεων με τη Ρωσία κατά τρόπο ώστε να αποφευχθεί η περικύκλωση. Στη συνέχεια, η διπλωματία του Bengt Oxenstierna δεν μπορούσε πλέον να αποτρέψει τον κίνδυνο περικύκλωσης.

Στα τέλη του 17ου αιώνα, στη βορειοανατολική Ευρώπη αναδύθηκαν οι ακόλουθες γραμμές σύγκρουσης: Η Δανία είχε υποβιβαστεί από τη θέση του κυρίαρχου κράτους στη Σκανδιναβία σε μια μεσαία δύναμη με περιορισμένη επιρροή και είδε τον έλεγχό της στις υπόλοιπες προσβάσεις στη Βαλτική Θάλασσα να κινδυνεύει. Αν και οι τελωνειακοί δασμοί από τα ξένα πλοία αποτελούσαν τη σημαντικότερη πηγή εσόδων του βασιλείου, η απειλή εξωτερικών παρεμβάσεων ήταν πάντα παρούσα. Ένα σημείο διαμάχης μεταξύ Δανίας και Σουηδίας ήταν το ζήτημα των μεριδίων του Γκότορφ στα δουκάτα του Χόλσταϊν και κυρίως του Σλέσβιγκ. Το 1544, τα δουκάτα χωρίστηκαν σε βασιλικά, Gottorf και από κοινού διοικούμενα μερίδια. Το Χόλσταϊν παρέμεινε αυτοκρατορικό φέουδο και το Σλέσβιγκ δανικό φέουδο. Μετά την Ειρήνη του Ρόσκιλντε το 1658, τα μερίδια των Γκότορφ στο δουκάτο του Σλέσβιγκ, που είχαν συμμαχήσει με τους Σουηδούς, απελευθερώθηκαν από τη δανική φεουδαρχική κυριαρχία. Η εξωτερική πολιτική της Δανίας, η οποία έβλεπε να απειλείται από δύο πλευρές από τη συμμαχία του Γκότορφερ με τους Σουηδούς, προσπάθησε να επαναπροσλάβει τα χαμένα εδάφη. Η ανεξαρτησία του μερικού δουκάτου του Σλέσβιχ-Χόλσταϊν-Γκόττορφ ήταν εγγυημένη μόνο από τη σουηδική κυβέρνηση, η οποία θεωρούσε ότι με το συμμαχικό έδαφος διέθετε μια στρατηγική βάση για την ανάπτυξη στρατευμάτων και επιθέσεις στην ηπειρωτική Δανία σε περίπτωση πολέμου κατά της Δανίας. Ένα άλλο σημείο διαμάχης μεταξύ Δανίας και Σουηδίας ήταν οι επαρχίες Skåne, Blekinge και Halland, οι οποίες ιστορικά αποτελούσαν τον πυρήνα του δανικού κράτους, αλλά ανήκαν στη Σουηδία από την Ειρήνη του Roskilde το 1658. Σε αυτές τις νεοαποκτηθείσες επαρχίες, η Σουηδία κατέστειλε αυστηρά όλες τις φιλοδανικές φιλοδοξίες. Η διαμάχη σχετικά με την κρατική υπαγωγή του Σόνεν είχε ήδη οδηγήσει στην τελικά ανεπιτυχή συμμετοχή της Δανίας στον Σκανδιναβικό Πόλεμο του 1674-1679 το 1675.

Στη Ρωσία, ο τσάρος Πέτρος Α΄ (1672-1725) επιδίωξε το άνοιγμα της χώρας του προς τη Δυτική Ευρώπη. Κατά την άποψή του, απαραίτητη προϋπόθεση γι' αυτό ήταν η ελεύθερη πρόσβαση στους παγκόσμιους ωκεανούς. Η Σουηδία ήλεγχε τη Βαλτική Θάλασσα και τις εκβολές των ποταμών Νέβα και Νάρβα. Η Μαύρη Θάλασσα, ως εσωτερική θάλασσα, προσέφερε περιορισμένη μόνο πρόσβαση στους ωκεανούς του κόσμου, καθώς οι Οθωμανοί Τούρκοι έλεγχαν την έξοδό της στον Βόσπορο. Μόνο μέσω του λιμανιού του Αρκάνγκελσκ στην Αρκτική Θάλασσα μπορούσε η Ρωσία να διεξάγει θαλάσσιο εμπόριο με την υπόλοιπη Ευρώπη. Παρόλο που η Ρωσία διέθετε ορυκτούς πόρους, γούνες και πρώτες ύλες, δεν μπορούσε να εμπορεύεται κερδοφόρα με τη Δύση χωρίς μια κατάλληλη θαλάσσια οδό.

Ο εκλέκτορας Φρίντριχ Αύγουστος Α΄ της Σαξονίας (1670-1733) είχε εκλεγεί βασιλιάς της Πολωνίας (και συνεπώς επίσης κυβερνήτης της Λιθουανίας, βλέπε Σαξονία-Πολωνία) το 1697 ως Αύγουστος Β΄. Δεδομένου ότι η αριστοκρατία είχε μεγάλη επιρροή στις αποφάσεις στην πολωνο-λιθουανική κυριαρχία, ο Αύγουστος Β' προσπάθησε να κερδίσει την αναγνώριση, να αλλάξει την ισορροπία δυνάμεων υπέρ του και να μετατρέψει τη βασιλεία σε κληρονομική μοναρχία. Σε αυτό τον συμβούλευσε ο Johann Reinhold von Patkul (1660-1707), ο οποίος είχε διαφύγει από τη σουηδική Λιβονία. Πίστευε ότι η ανακατάληψη της άλλοτε πολωνικής Λιβονίας θα βοηθούσε τον Αύγουστο να αποκτήσει κάποιο κύρος. Η λιβονική αριστοκρατία θα χαιρετίσει αυτό το βήμα και θα εξεγερθεί κατά της σουηδικής κυριαρχίας. Υπό τον βασιλιά Κάρολο ΧΙ της Σουηδίας (1655-1697), είχαν γίνει οι λεγόμενες μειώσεις, με τις οποίες μέρος της γαιοκτησίας των ευγενών πέρασε στο στέμμα. Η πρακτική αυτή συνάντησε την αντίσταση των επηρεαζόμενων Γερμανών ευγενών της Βαλτικής, ιδίως στη Λιβονία, οι ηγέτες των οποίων αναζήτησαν τότε ξένη βοήθεια.

Λίγο μετά την άνοδο του μόλις 15χρονου Καρόλου ΧΙΙ της Σουηδίας (1682-1718) στο θρόνο, οι τρεις πιθανοί εχθροί της Σουηδίας άρχισαν να συμμαχούν. Ήδη από το πρώτο έτος της βασιλείας του, ο νεαρός βασιλιάς είχε καταστήσει τον γαμπρό του Φρειδερίκο Δ΄ (1671-1702), δούκα του Σλέσβιχ-Χόλσταϊν-Γκότορφ, αρχιστράτηγο όλων των σουηδικών στρατευμάτων στη Γερμανία και του ανέθεσε να βελτιώσει την εθνική άμυνα του νομού Γκότορφ. Αυτές οι προφανείς στρατιωτικές προετοιμασίες έδωσαν το έναυσμα για τις πρώτες διαπραγματεύσεις συμμαχίας μεταξύ της Σαξονίας-Πολωνίας και της Ρωσίας τον Ιούνιο του 1698. Τον Αύγουστο του 1698, ο τσάρος Πέτρος Α΄ και ο βασιλιάς Αύγουστος Β΄ συναντήθηκαν στη Ράουα, όπου έκαναν τις πρώτες διευθετήσεις για μια κοινή επίθεση στη Σουηδία. Μετά από παρότρυνση του Patkul, αυτό τελικά έγινε στις 11 Νοεμβρίουjul.

Σαξονικές και δανικές επιθέσεις

Στις 12 Φεβρουαρίου 1700, ο στρατηγός Jacob Heinrich von Flemming, επικεφαλής περίπου 14.000 Σαξόνων στρατιωτών, εισέβαλε στη Λιβονία για να καταλάβει την επαρχία και την πρωτεύουσά της, τη Ρίγα. Γενικός κυβερνήτης της Λιβονίας ήταν ο στρατάρχης κόμης Erik von Dahlberg, ο οποίος ήταν επίσης ο πιο διάσημος κατασκευαστής φρουρίων της Σουηδίας και έθεσε την πρωτεύουσά του σε άριστη κατάσταση άμυνας. Αντιμέτωποι με τα ισχυρά τείχη της Ρίγας, οι Σάξονες κατέλαβαν πρώτα το γειτονικό Dünamünde (13-15 Μαρτίου 1700), το οποίο ο Αύγουστος Β' μετονόμασε αμέσως σε Augustusburg. Στη συνέχεια, τα σαξονικά στρατεύματα εγκατέστησαν αποκλεισμό μπροστά από τη Ρίγα, χωρίς όμως να επιτεθούν σοβαρά στο φρούριο. Μετά από οκτώ εβδομάδες, όμως, οι Σουηδοί του Ντάλμπεργκ ανέλαβαν την πρωτοβουλία και νίκησαν τους Σάξονες στη μάχη του Γιούνγκφερνχοφ (6 Μαΐου 1700). Τα στρατεύματα των Σαξόνων υποχώρησαν πίσω από το Düna και περίμεναν ενισχύσεις. Όταν αυτά έφτασαν τον Ιούνιο του 1700 υπό τον Στρατάρχη Αδάμ Χάινριχ φον Στάιναου, ο Αύγουστος Β' τα συνόδευσε προσωπικά. Ο Steinau επέστρεψε στην επίθεση τον Ιούλιο, νίκησε ένα σουηδικό απόσπασμα υπό τον στρατηγό Otto Vellingk κοντά στο Jungfernhof και άρχισε την πολιορκία της ίδιας της Ρίγας. Όταν η πολιορκία σημείωσε μικρή πρόοδο, αποφασίστηκε από την πλευρά των Σαξόνων να εξασφαλιστούν πρώτα μεγαλύτερα τμήματα της Λιβονίας. Για το λόγο αυτό, το φθινόπωρο πολιορκήθηκε και το κάστρο Kokenhusen, το οποίο καταλήφθηκε στις 17 Οκτωβρίου 1700. Στη συνέχεια, οι Σάξονες αναζήτησαν τα χειμερινά τους καταλύματα στην Κουρλάνδη. Τα σουηδικά στρατεύματα στη Λιβονία στρατολογήθηκαν κυρίως από Εσθονούς, Λετονούς και Φινλανδούς και προς το παρόν ήταν μόνα τους. Ωστόσο, ήταν προς όφελός τους ότι η λιβονική αριστοκρατία δεν εξεγέρθηκε κατά της σουηδικής κυριαρχίας. Αντιθέτως, κατά τη διάρκεια της σαξονικής εισβολής σημειώθηκαν αγροτικές εξεγέρσεις, οι οποίες έκαναν τους ευγενείς να στηριχθούν ακόμη περισσότερο στο σουηδικό στέμμα.

Εν τω μεταξύ, ο βασιλιάς Φρειδερίκος Δ΄ της Δανίας είχε επίσης κηρύξει πόλεμο στη Σουηδία στις 11 Μαρτίου 1700. Ένα δανέζικο σώμα 14.000 ανδρών είχε ήδη συγκεντρωθεί στο Trave υπό τη διοίκηση του δούκα Φερδινάνδου Βίλχελμ της Βυρτεμβέργης. Τα στρατεύματα αυτά ξεκίνησαν στις 17 Μαρτίου 1700, κατέλαβαν διάφορα μέρη στο Χόλσταϊν-Γκόττορφ και στις 22 Απριλίου 1700 πλησίασαν στο Τόνινγκ. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Tönning, η πόλη βομβαρδίστηκε από τις 26 Απριλίου. Εν τω μεταξύ, μόνο δύο συντάγματα ιππικού, το ναυτικό σύνταγμα και δύο τάγματα πεζικού παρέμειναν στη Ζηλανδία. Η προστασία των δανικών εστιών από τη Σουηδία ανατέθηκε ως κύριο καθήκον στον δανικό στόλο, ο οποίος απέπλευσε με 29 πλοία γραμμής και 15 φρεγάτες τον Μάιο. Διοικητής του ήταν ο νεαρός Ulrik Christian Gyldenløve και είχε εντολή να επιτηρεί τον σουηδικό στόλο στην Karlskrona.Σε περίπτωση που οι Σουηδοί έπαιρναν πορεία προς το δανέζικο έδαφος, η εντολή ήταν να τους επιτεθούν αμέσως. Τον Μάιο του 1700, εν τω μεταξύ, ένας σουηδικός στρατός συγκεντρώθηκε από τα συντάγματα στη Σουηδική Πομερανία και τη Βρέμη-Βέρντεν, υπό τη διοίκηση του στρατάρχη Nils Karlsson Gyllenstierna. Από το καλοκαίρι και μετά, τον υποστήριζε επίσης ένα ολλανδο-ανόβερο βοηθητικό σώμα. Τα στρατεύματα ενώθηκαν στην Αλτόνα και έσπευσαν να ανακουφίσουν την Tönning. Ο δούκας της Βυρτεμβέργης εγκατέλειψε τότε την πολιορκία της πόλης στις 2 Ιουνίου και απέφυγε τη μάχη με τα σουηδικά στρατεύματα.

Σουηδική αντεπίθεση στη Ζηλανδία

Λόγω των αρχικών επιτυχιών της, η Σουηδία ήταν σε θέση να καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την πορεία του πολέμου στην πρώτη φάση. Τα κεντρικά θέατρα του πολέμου ήταν κυρίως η Σαξονία-Πολωνία, η Λιβονία, η οποία μέχρι τότε ήταν σουηδική, και η Εσθονία, την οποία ο στρατός του Ρώσου τσάρου κατέκτησε σε έναν ξεχωριστό δευτερεύοντα πόλεμο μέχρι το 1706.

Στη Σουηδία, εν τω μεταξύ, ο στρατός και ο στόλος ήταν έτοιμοι για πόλεμο. Στρατολογήθηκαν περίπου 5.000 νέοι ναύτες, με αποτέλεσμα η δύναμη του στόλου υπό τον ναύαρχο Hans Wachtmeister να ανέλθει σε 16.000 άνδρες. Επιπλέον, όλα τα εμπορικά πλοία στα σουηδικά λιμάνια επιτάχθηκαν για τις επερχόμενες μεταφορές στρατευμάτων. Συνολικά, η Σουηδία διέθετε 42 πλοία γραμμής στη Βαλτική Θάλασσα έναντι 33 δανικών πλοίων. Ο στρατός αναβαθμίστηκε εξίσου γρήγορα. Σύμφωνα με το έργο της μεραρχίας, τα περιφερειακά συντάγματα κινητοποιήθηκαν και επιπλέον συγκροτήθηκε μεγαλύτερος αριθμός νέων μονάδων. Συνολικά, τα στρατεύματα έφτασαν σύντομα τους 77.000 άνδρες. Η Σουηδία έλαβε περαιτέρω υποστήριξη τον Ιούνιο από έναν αγγλο-ολλανδικό στόλο 25 πλοίων υπό τους ναυάρχους George Rooke και Philipp van Almonde. Οι ναυτικές δυνάμεις ανησυχούσαν για τον επικείμενο θάνατο του Ισπανού βασιλιά, ο οποίος αναμενόταν να οδηγήσει σε ευρωπαϊκό πόλεμο διαδοχής. Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την αβέβαιη κατάσταση, δεν ήταν διατεθειμένοι να αφήσουν τους σημαντικούς εμπορικούς και εφοδιαστικούς δρόμους τους στη Βαλτική Θάλασσα να τεθούν σε κίνδυνο από έναν πόλεμο Δανίας-Σουηδίας. Για το λόγο αυτό, είχαν αποφασίσει να συμπαρασταθούν στη Σουηδία απέναντι στην επιθετική Δανία.

Στα μέσα Ιουνίου 1700, η αγγλο-ολλανδική μοίρα βρισκόταν στα ανοιχτά του Γκέτεμποργκ, ενώ ο Κάρολος ΧΙΙ απέπλευσε με τον σουηδικό στόλο στην Καρλσκρόνα στις 16 Ιουνίου. Μεταξύ των συμμάχων, ο δανικός στόλος βρισκόταν στο Öresund για να αποτρέψει την ενοποίηση των αντιπάλων τους. Ωστόσο, ο Κάρολος έβαλε τον στόλο του να περάσει από ένα στενό κανάλι κατά μήκος της ανατολικής ακτής και σύντομα έφτασε στα συμμαχικά πλοία. Μαζί, οι σύμμαχοι διέθεταν πλέον περισσότερα από 60 πλοία και υπερείχαν αριθμητικά του δανικού στόλου σχεδόν δύο προς ένα. Ως εκ τούτου, ο Δανός ναύαρχος Gyldenløve αποφάσισε να αποφύγει τη ναυμαχία και υποχώρησε. Τώρα, στις 25 Ιουλίου, τα πρώτα σουηδικά στρατεύματα μπόρεσαν να αποβιβαστούν στη Ζηλανδία υπό την προστασία των ναυτικών τους πυροβόλων. Στις αρχές Αυγούστου του 1700, είχαν ήδη περίπου 14.000 άνδρες εκεί σε σύγκριση με λιγότερους από 5.000 Δανούς στρατιώτες. Κατάφεραν λοιπόν γρήγορα να περικυκλώσουν την Κοπεγχάγη και να την βομβαρδίσουν με πυροβολικό. Ο βασιλιάς Φρειδερίκος Δ΄ είχε χάσει τη ναυτική υπεροχή και ο στρατός του βρισκόταν πολύ νότια στο Χόλσταϊν-Γκόττορπ, όπου οι μάχες ήταν επίσης δυσμενείς γι' αυτόν. Δεν είχε άλλη επιλογή από το να έρθει σε συνεννόηση με τον Κάρολο. Στις 18 Αυγούστου 1700, οι δύο ηγεμόνες σύναψαν την ειρήνη του Traventhal, η οποία αποκαθιστούσε το status quo ante.

Εκστρατεία Narva

Αρχικά, οι Σύμμαχοι είχαν συμφωνήσει ότι η Ρωσία θα έπρεπε να ανοίξει τον πόλεμο κατά της Σουηδίας αμέσως μετά τη σύναψη ειρήνης με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά αν ήταν δυνατόν τον Απρίλιο του 1700. Όμως οι ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις τράβηξαν σε μάκρος και ο Πέτρος Α' δίστασε να συμμετάσχει στον πόλεμο, παρά την παρότρυνση του Αυγούστου Β'. Μόλις στα μέσα Αυγούστου του 1700 επιτεύχθηκε συνεννόηση με τους Οθωμανούς και στις 19 Αυγούστου ο Πέτρος Α' κήρυξε τελικά τον πόλεμο στη Σουηδία. Το έκανε, ωστόσο, αγνοώντας πλήρως το γεγονός ότι την προηγούμενη ημέρα η Δανία, ένας σημαντικός σύμμαχος του συνασπισμού, είχε ήδη αποχωρήσει. Σε έκθεσή του στις 3 Σεπτεμβρίου, ο Ολλανδός απεσταλμένος ανέφερε ως εκ τούτου: "Εάν η είδηση αυτή είχε φθάσει ένα δεκαπενθήμερο νωρίτερα, αμφιβάλλω πολύ αν η Μεγαλειότητα του Σ. Τσάρου θα είχε προελάσει με τον στρατό της ή αν η Μεγαλειότητα θα είχε κηρύξει πόλεμο στον βασιλιά της Σουηδίας".

Ωστόσο, ο Πέτρος Α' είχε ήδη συγκροτήσει στρατό στα σουηδικά σύνορα το καλοκαίρι του 1700, ο οποίος αποτελούνταν σε μεγάλο βαθμό από νεαρούς νεοσύλλεκτους που είχαν εκπαιδευτεί σύμφωνα με το δυτικοευρωπαϊκό πρότυπο. Συνολικά, οι δυνάμεις χωρίστηκαν σε τρεις μεραρχίες υπό τους στρατηγούς Golovin, Weide και Repnin. Σε αυτούς προστέθηκαν άλλοι 10.500 στρατιώτες από τον κοζάκικο στρατό, έτσι ώστε η συνολική δύναμη ανήλθε σε περίπου 64.000 άνδρες. Από αυτά, ωστόσο, ένα μεγάλο μέρος εξακολουθούσε να βρίσκεται στο εσωτερικό. Στα μέσα Σεπτεμβρίου, μια ρωσική εμπροσθοφυλακή εισήλθε στη σουηδική επικράτεια και στις 4 Οκτωβρίου 1700, ο κύριος ρωσικός στρατός των περίπου 35.000 στρατιωτών άρχισε την πολιορκία της Νάρβα. Πριν από τον πόλεμο, ο Πέτρος Α' είχε διεκδικήσει την Ίνγκερμανλαντ και την Καρέλια για τον εαυτό του, προκειμένου να αποκτήσει ασφαλή πρόσβαση στη Βαλτική Θάλασσα. Η Νάρβα απείχε μόλις 35 χιλιόμετρα από τα ρωσικά σύνορα, αλλά βρισκόταν στη Λιβονία, την οποία διεκδικούσε ο Αύγουστος Β'. Ως εκ τούτου, οι σύμμαχοι ήταν καχύποπτοι απέναντι στον τσάρο και φοβούνταν ότι ήθελε να κατακτήσει τη Λιβονία για τον εαυτό του. Ωστόσο, υπήρχαν τρεις λόγοι που συνηγορούσαν υπέρ της Νάρβα ως στόχου της ρωσικής επίθεσης: βρισκόταν νότια της Ίνγκερμανλαντ και θα μπορούσε να χρησιμεύσει στους Σουηδούς ως πύλη εισόδου στην επαρχία αυτή. Δεν απείχε πολύ από τα ρωσικά σύνορα και επομένως ήταν ένας σχετικά εύκολος στόχος από υλικοτεχνική άποψη. Τέλος, ήταν σημαντικό ότι σχεδόν όλο το εμπόριο της Ρωσίας προς τη Δύση περνούσε από τη Ρίγα και τη Νάρβα και ο Τσάρος δεν θα ήθελε να δει τις δύο πόλεις στην κατοχή του Αυγούστου Β'.

Εν τω μεταξύ, ο Κάρολος ΧΙΙ είχε αποσύρει και πάλι τον στρατό του από τη Δανία στις 24 Αυγούστου 1700. Από τότε προετοίμαζε μια εκστρατεία στη Λιβονία της νότιας Σουηδίας για να αντιμετωπίσει τα σαξονικά στρατεύματα εκεί. Παρά την απειλή φθινοπωρινών καταιγίδων, ο Κάρολος αναχώρησε από την Καρλσκρόνα την 1η Οκτωβρίου και έφτασε στο Περνού στις 6 Οκτωβρίου. Οι σουηδικές μονάδες είχαν υποστεί απώλειες λόγω των σφοδρών καταιγίδων. Παρ' όλα αυτά, ο στόλος στάλθηκε αμέσως πίσω για να μεταφέρει περισσότερους στρατιώτες και βαρύ πυροβολικό. Βρίσκοντας τον γέρο Ντάλμπεργκ νικητή στη Ρίγα και τους Σάξονες ήδη στα χειμερινά καταλύματα, αποφάσισε να στραφεί εναντίον του ρωσικού στρατού στη Νάρβα. Μετέφερε τα στρατεύματά του στο Ρεβάλ, όπου συγκέντρωσε περαιτέρω ενισχύσεις από την περιοχή και εκπαίδευσε τις μονάδες του για αρκετές εβδομάδες. Στις 13 Νοεμβρίου 1700 ξεκίνησε προς τα ανατολικά με περίπου 10.500 στρατιώτες. Η πορεία στο κρύο και χωρίς σχεδόν καθόλου εφόδια αποδείχθηκε δύσκολη, αλλά στις 19 Νοεμβρίου οι Σουηδοί έφτασαν στις ρωσικές θέσεις. Την επόμενη ημέρα, έλαβε τελικά χώρα η μάχη της Νάρβα ((20.) 30. Νοεμβρίου 1700), στην οποία τα σουηδικά στρατεύματα συνέτριψαν τον αριθμητικά πολύ ανώτερο ρωσικό στρατό. Κατά τη διάρκεια των μαχών και της επακόλουθης φυγής, ο ρωσικός στρατός διαλύθηκε σχεδόν πλήρως και έχασε σχεδόν όλο το πυροβολικό του. Ωστόσο, οι μικρές σουηδικές δυνάμεις είχαν επίσης αποδυναμωθεί και, αφού απελευθερώθηκε και πάλι η Νάρβα, έπρεπε και αυτές να μετακινηθούν προς το παρόν στα χειμερινά τους καταλύματα.

Μέχρι το τέλος του 1700, ο Κάρολος ΧΙΙ υπερασπίστηκε με επιτυχία τη Σουηδία και έδιωξε όλα τα εχθρικά στρατεύματα από το σουηδικό έδαφος. Αντί να καταδιώξει τον ηττημένο ρωσικό στρατό για να τον καταστρέψει ολοκληρωτικά και να αναγκάσει τον αντίπαλό του τσάρο Πέτρο Α΄ να συνάψει ειρήνη, ο βασιλιάς στράφηκε τώρα στον τρίτο αντίπαλό του, τον Σάξονα εκλέκτορα και βασιλιά της Πολωνίας, για να του αποσπάσει τον πολωνικό βασιλικό θρόνο. Υπήρξαν πολλές εικασίες σχετικά με τα ακριβή κίνητρα του Σουηδού βασιλιά, και η απόφασή του αυτή επικρίθηκε σχεδόν ομόφωνα από μεταγενέστερους στρατιωτικούς ιστορικούς ως μια σοβαρά λανθασμένη απόφαση, καθώς χάθηκε η ευκαιρία να καταστραφεί οριστικά ο ηττημένος ρωσικός στρατός και να αναγκαστεί έτσι η Ρωσία να συνάψει ειρήνη. Ο καθοριστικός παράγοντας για τη στροφή προς την Πολωνία ήταν πιθανώς τα προσωπικά κίνητρα του Καρόλου ΧΙΙΙ. Ως πεπεισμένος Λουθηρανός, ο Σουηδός βασιλιάς έτρεφε προσωπικό μίσος για τον Αύγουστο τον Ισχυρό, καθώς ο τελευταίος είχε παρεκκλίνει από τη λουθηρανική πίστη των προγόνων του για λόγους υπολογισμού της εξουσίας και είχε ασπαστεί τον καθολικισμό προκειμένου να γίνει βασιλιάς της Πολωνίας. Επιπλέον, ο Κάρολος ΧΙΙ είδε τον Αύγουστο τον Ισχυρό ως τον πραγματικό πολεμοκάπηλο εναντίον της Σουηδίας. Η αριστοκρατική αντιπολίτευση της Λιβόνιας στο σουηδικό στέμμα υπό τον Ράινχολντ φον Πάτκουλ είχε στηριχθεί κυρίως στην πολωνοσαξονική υποστήριξη. Επιπλέον, ο Σουηδός βασιλιάς υποτίμησε θανάσιμα το στρατιωτικό δυναμικό της Ρωσίας και πίστευε ότι μπορούσε να νικήσει τον ρωσικό στρατό ανά πάσα στιγμή, όπως είχε κάνει στη Νάρβα το 1700. Ο Καρλ θεώρησε ότι η στρατιωτική ανάπτυξη στη Βαλτική ήταν δευτερεύουσας σημασίας.

Ο Σουηδός βασιλιάς έστρεψε τον κύριο στρατό του προς το νότο και στα επόμενα 5 χρόνια του Πολέμου της εκθρόνισης πέρασε σχεδόν από ολόκληρη την πολωνική επικράτεια. Παράλληλα, όμως, έλαβαν χώρα περαιτέρω μάχες για την κυριαρχία στην Κουρλάνδη και τη Λιθουανία μεταξύ σουηδικών στρατευμάτων υπό την ανώτατη διοίκηση του Lewenhaupt και ρωσικών μονάδων. Επικάλυψη μεταξύ των δύο θεάτρων πολέμου στη Βαλτική και στην Πολωνία σημειώθηκε μόνο το 1705, όταν ένας ρωσικός στρατός που είχε εισβάλει στην Κουρλάνδη το 1705 αναγκάστηκε να υποχωρήσει μπροστά στον πλησιάζοντα Κάρολο ΧΙΙ χωρίς ανοιχτή μάχη. Σε εκστρατείες που διήρκεσαν χρόνια, ο Κάρολος ξόδεψε τον εαυτό του και τον σουηδικό στρατό στην Πολωνία και τη Σαξονία, ενώ η σουηδική Λιβονία καταστράφηκε από ρωσικούς στρατούς. Ο πόλεμος στην Πολωνία έληξε μόλις το 1706 με την Ειρήνη του Altranstadt, με την οποία ο Αύγουστος Β' αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τον πολωνικό θρόνο.

Κατοχή του Δουκάτου της Κουρλάνδης

Ο Αύγουστος Β' προετοιμάστηκε τώρα για τη σουηδική επίθεση που αναμενόταν το νέο έτος. Η άρνηση των Πολωνών υπηκόων του να στηρίξουν οικονομικά και με στρατεύματα τον πόλεμο αποδείχθηκε μειονέκτημα. Το Πολωνικό Σεγμ του Φεβρουαρίου 1701 απέσπασε την υποστήριξη του Αυγούστου μόνο με ένα μικρό βοηθητικό σώμα 6.000 Πολωνών και Λιθουανών, πολύ λίγα για την επερχόμενη μάχη εναντίον του Καρόλου. Ως απάντηση στις σουηδικές επιτυχίες, ο Αύγουστος Β' και ο Πέτρος Α' συναντήθηκαν τον Φεβρουάριο του 1701 σε μια εντελώς αλλαγμένη κατάσταση για να ανανεώσουν τη συμμαχία τους. Ο Πέτρος χρειαζόταν χρόνο για να αναδιοργανώσει και να επανεξοπλίσει τον στρατό του Ρώσου τσάρου. Ο Αύγουστος χρειαζόταν έναν ισχυρό σύμμαχο στην πλάτη των Σουηδών. Ο Τσάρος Πέτρος υποσχέθηκε να στείλει 20.000 άνδρες στη Ντούνα, ώστε ο Αύγουστος να έχει στη διάθεσή του έναν στρατό 48.000 ανδρών από Σάξονες, Πολωνούς, Λιθουανούς και Ρώσους για να αποκρούσει τη σουηδική επίθεση τον Ιούνιο του 1701. Υπό την εντύπωση των σουηδικών επιτυχιών, και οι δύο σύμμαχοι προσπάθησαν να αποχωρήσουν από τον πόλεμο ο καθένας μόνος του: Ανεξάρτητα από τη συμφωνία τους και εν αγνοία του άλλου, προσέφεραν στον Σουηδό βασιλιά μια ξεχωριστή ειρήνη. Ο Κάρολος ΧΙΙ, ωστόσο, δεν ήθελε την ειρήνη και ενίσχυσε τις προετοιμασίες του για τη σχεδιαζόμενη εκστρατεία κατά της Πολωνίας. Για το σκοπό αυτό, συγκέντρωσε συνολικά 80.492 άνδρες για το 1701. 17.000 άνδρες ανέλαβαν να καλύψουν το εσωτερικό της χώρας, 18.000 άνδρες προστάτευσαν τη Σουηδική Πομερανία, 45.000 άνδρες κατανεμήθηκαν μεταξύ της Λιβονίας, της Εσθονίας και του Ίνγκερμανλαντ. Τα περισσότερα σουηδικά στρατεύματα στη Λιβονία ήταν συγκεντρωμένα γύρω από το Ντόρπατ.

Μετά τις συνήθεις στρατιωτικές παρελάσεις, η σουηδική προέλαση μέσω Wolmar και Wenden προς τη Ρίγα ξεκίνησε στις 17 Ιουνίου 1701. Ο Καρλ σχεδίαζε να διασχίσει τον στρατό του μέσω του Düna μεταξύ του Kokenhusen και της Ρίγας. Οι Σάξονες είχαν υποψιαστεί αυτή την προσέγγιση και είχαν ανεγείρει οχυρώσεις σε διάφορα σημεία διέλευσης κατά μήκος του Düna. Οι δύο στρατοί ήρθαν αντιμέτωποι για πρώτη φορά στις 8 Ιουλίουjul.

Κατάκτηση της Βαρσοβίας και της Κρακοβίας

Η Πολωνο-Λιθουανική Δημοκρατία διαμαρτυρήθηκε για την παραβίαση της πολωνικής επικράτειας από τη σουηδική προέλαση στο Κουρλάνδο, επειδή δεν ήταν η Δημοκρατία (που εκπροσωπούνταν από το Sejm) σε πόλεμο με τη Σουηδία, αλλά μόνο ο βασιλιάς της Πολωνίας. Όταν ο Αύγουστος ο Ισχυρός πρότεινε εκ νέου διαπραγματεύσεις, οι σύμβουλοι του Καρόλου ΧΙΙ συνέστησαν ειρήνη με τον βασιλιά της Πολωνίας. Ο γενικός κυβερνήτης της Λιβονίας, Erik von Dahlberg, προχώρησε περισσότερο σε αυτό, παραιτούμενος τελικά σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τα πολεμικά σχέδια του βασιλιά του. Όμως ο Κάρολος παρέμεινε ασυμβίβαστος και απαίτησε από το Sejm να εκλέξει νέο βασιλιά. Αυτό, ωστόσο, απορρίφθηκε από την πλειοψηφία της πολωνικής αριστοκρατίας.

Τον Ιανουάριο του 1702, ο Κάρολος μετέφερε τον στρατό του από την Κουρλάνδη στη Λιθουανία. Στις 23 Μαρτίου 1702, οι Σουηδοί εγκατέλειψαν τα χειμερινά τους καταλύματα και εισέβαλαν στην Πολωνία. Χωρίς να περιμένει τις προβλεπόμενες ενισχύσεις από την Πομερανία, ο Κάρολος έστειλε τον στρατό του απευθείας εναντίον της Βαρσοβίας, η οποία παραδόθηκε αμαχητί στις 14 Μαΐου 1702. Η πολωνική πρωτεύουσα αναγκάστηκε να καταβάλει υψηλό φόρο τιμής πριν ο Κάρολος συνεχίσει την πορεία του προς την Κρακοβία. Ο φόβος ότι η Σουηδία θα επεδίωκε εδαφικά κέρδη στην Πολωνία σε μια πιθανή συνθήκη ειρήνης ώθησε επίσης την πολωνική αριστοκρατία να συμμετάσχει στον πόλεμο.

Πριν από τον Κάρολο ΧΙΙ. κατέλαβε τη Βαρσοβία, ο Αύγουστος Β' είχε μετακινηθεί στην Κρακοβία με τον πολωνικό στρατό του Στέμματος, με δύναμη περίπου 8.000 ανδρών, για να ενωθεί με τον σαξονικό στρατό των 22.000 ανδρών που είχε πρόσφατα συγκροτηθεί στη Σαξονία. Ο πολωνικός στρατός του στέμματος υπό τον Ιερώνυμο Αουγκουστίν Λουμπομίρσκι ήταν ανεπαρκώς εξοπλισμένος, ανεπαρκώς εφοδιασμένος με τρόφιμα και ανεπαρκώς παρακινημένος να πολεμήσει για την υπόθεση του βασιλιά των Σαξόνων. Όταν ο πολωνο-σαξονικός στρατός των 24.000-30.000 ανδρών αντιμετώπισε τους Σουηδούς, που αριθμούσαν μόνο 12.000, νότια του Κίελτσε, η κατάσταση αυτή διευκόλυνε τους Σουηδούς να καταλάβουν το πεδίο της μάχης στις 8 Ιουλίου.

Πόλεμος στην Κουρλανδία και τη Λιθουανία

Εκτός από τα πολεμικά γεγονότα στην Πολωνία, υπήρχαν επίσης μάχες στην Κουρλάνδη και τη Λιθουανία για την κυριαρχία στη Βαλτική. Οι νικητές του προηγούμενου λιθουανο-λευκορωσικού εμφυλίου πολέμου, οι Oginski, είχαν απομακρύνει με διάταγμα τους Sapieha από όλα τα κρατικά αξιώματα. Οι ηττημένοι πρώην ηγεμόνες συμμάχησαν τώρα με τους νικητές Σουηδούς, ενώ ο Ογκίνσκι ή κόμης Grzegorz Antoni Ogiński κάλεσε τον Πέτρο Α΄ σε βοήθεια. Ο Πέτρος Α΄ υπέγραψε συμφωνία με τους Ογκίνσκι το 1702 για στρατιωτική βοήθεια. Για την προστασία της Κουρλάνδης, ένα σουηδικό σώμα υπό τη διοίκηση του Καρλ Μάγκνους Στιούαρτ είχε μείνει πίσω μετά την αναχώρηση του κύριου στρατού υπό τον Κάρολο ΧΙΙ τον Ιανουάριο του 1702. Ωστόσο, λόγω ενός τραύματος που δεν επουλωνόταν, άφησε την πραγματική διοίκηση των στρατευμάτων στον συνταγματάρχη κόμη Adam Ludwig Lewenhaupt. Στην ίδια τη Λιθουανία, υπό τη διοίκηση των στρατηγών Carl Mörner και Magnus Stenbock, υπήρχε ένα άλλο σουηδικό απόσπασμα αρκετών χιλιάδων ανδρών, μεγάλο μέρος του οποίου διαδέχθηκε τον Κάρολο ΧΙΙ τον Ιούνιο του 1702, αφήνοντας πίσω του μόνο μια μικρή δύναμη.

Ενώ οι Σαπιέχα, σύμμαχοι της Σουηδίας, οργάνωσαν αγροτικά στρατεύματα για να πολεμήσουν εναντίον της συνομοσπονδίας των Ογκίνσκι στην περιοχή του Δνείπερου της Λευκορωσίας, η τελευταία, με ρωσική υποστήριξη, κατέστρεψε τα εδάφη των Σαπιέχα. Όταν οι Sapiehas αποσύρθηκαν προσωρινά από τη Λιθουανία μετά την αποχώρηση των Σουηδών, ο Ogiński εκμεταλλεύτηκε την κατάσταση και επιτέθηκε στα σουηδικά στρατεύματα στη Λιθουανία και την Κουρλάνδη από τον Μάιο έως τον Δεκέμβριο του 1702. Στόχος του ήταν να καταλάβει το φρούριο Birze ως βάση για περαιτέρω επιχειρήσεις. Σε μια από τις προσπάθειές του, ο στρατός του Ογκίνσκι, αποτελούμενος από 2.500 Ρώσους και 4.500 Πολωνούς, κατατρόπωσε ένα σουηδικό απόσπασμα 1300 ανδρών που είχε σταλεί για να διαθέσει το φρούριο. Στις 19 Μαρτίου 1703, η ηττημένη σουηδική μεραρχία νίκησε τον ρωσο-πολωνικό στρατό στη μάχη του Σαλάντεν. Στη συνέχεια ο Ogiński υποχώρησε στην Πολωνία για να ενωθεί με τα στρατεύματα του August.

Σουηδική κατάκτηση της δυτικής και κεντρικής Πολωνίας

Ο Αύγουστος Β' είχε προσφέρει και πάλι στους Σουηδούς διαπραγματεύσεις ειρήνης μετά την ήττα στο Κλισσόου στις 19 Ιουλίου 1702. Ήθελε να ικανοποιήσει όσο το δυνατόν περισσότερο τις σουηδικές απαιτήσεις, με μοναδικό στόχο να παραμείνει βασιλιάς της Πολωνίας. Ο Michael Stephan Radziejowski, καρδινάλιος αρχιεπίσκοπος του Gniezno και προκαθήμενος της Πολωνίας-Λιθουανίας, υπέβαλε επίσης προτάσεις για την ειρήνη εκ μέρους της Δημοκρατίας της Πολωνίας. Πρόσφερε στον Κάρολο ΧΙΙ. Πολωνική Λιβονία, Κουρλάνδη και υψηλή πολεμική αποζημίωση. Ο Κάρολος θα έπρεπε απλώς να παραιτηθεί από την καθαίρεση του βασιλιά, αλλά δεν ήταν διατεθειμένος να το κάνει. Έτσι ο πόλεμος συνεχίστηκε. Μετά από μια καθυστέρηση αρκετών εβδομάδων που προκλήθηκε από ένα σπασμένο πόδι του Καρόλου, οι Σουηδοί συνέχισαν την προέλασή τους κατά μήκος του Βιστούλα. Στο τέλος του φθινοπώρου του 1702, ο Κάρολος μετέφερε τα στρατεύματά του σε χειμερινά καταλύματα στο Sandomierz και στο Kazimierz κοντά στην Κρακοβία.

Ο Αύγουστος Β', αναγκασμένος να συνεχίσει τον πόλεμο, αναγκάστηκε να δημιουργήσει ξανά στρατό για να σταματήσει τη σουηδική προέλαση. Πραγματοποίησε ένα Sejm στο Thorn στο οποίο του υποσχέθηκαν 100.000 άνδρες. Για να συγκεντρώσει τα χρήματα γι' αυτό, ταξίδεψε στη Δρέσδη τον Δεκέμβριο.

Τους πρώτους μήνες του 1703, ο πόλεμος είχε ηρεμήσει. Μόλις τον Μάρτιο ο Κάρολος ΧΙΙ ξεκίνησε με τον στρατό του προς τη Βαρσοβία, στην οποία έφτασε στις αρχές Απριλίου. Στις αρχές Απριλίου του 1703, ο Αύγουστος Β'. Δρέσδη για να ξεκινήσει νέα εκστρατεία από το Thorn και το Marienburg. Είχε χρησιμοποιήσει τον χρόνο για να συγκεντρώσει έναν νέο σαξονικό-λιθουανικό στρατό. Όταν ο Κάρολος έμαθε ότι ο εχθρικός στρατός είχε στρατοπεδεύσει κοντά στο Pułtusk, εγκατέλειψε τη Βαρσοβία και διέσχισε το Bug με το ιππικό του. Στις 21 Απριλίου 1703, οι Σάξονες αιφνιδιάστηκαν πλήρως στη μάχη του Pułtusk. Η νίκη κόστισε στους Σουηδούς μόνο 12 άνδρες, ενώ ο σαξονικός-λιθουανικός στρατός είχε να αντιμετωπίσει 700 αιχμαλώτους καθώς και αρκετές εκατοντάδες νεκρούς και τραυματίες. Μετά την ήττα στο Pułtusk, οι Σάξονες ήταν πολύ αδύναμοι για να αντιμετωπίσουν τον σουηδικό στρατό σε ανοιχτό πεδίο. Υποχώρησαν στο φρούριο Thorn. Στη συνέχεια ο Κάρολος ΧΙΙ κινήθηκε προς τα βόρεια για να καταστρέψει το τελευταίο απομεινάρι του αποθαρρυμένου σαξονικού στρατού. Μετά από μήνες πολιορκίας του Θορν, κατέλαβε την πόλη τον Σεπτέμβριο του 1703. Οι Σουηδοί κατέλαβαν 96 κανόνια, 9 ολμοβόλα, 30 πεδινή ερπετά, 8.000 μουσκέτα και 100.000 τάλερα. Αρκετές χιλιάδες Σάξονες οδηγήθηκαν σε αιχμαλωσία. Η κατάληψη του Θορν έφερε τον πλήρη έλεγχο της Πολωνίας από τον βασιλιά Κάρολο. Για να αποκλειστεί οποιαδήποτε μελλοντική αντίσταση από την πόλη, η οποία άντεξε στους Σουηδούς για μισό χρόνο, οι οχυρώσεις της ισοπεδώθηκαν. Στις 21 Νοεμβρίου, οι Σουηδοί αναχώρησαν από το Thorn για το Elblag. Το αποτρεπτικό παράδειγμα πέτυχε το επιθυμητό αποτέλεσμα, και υπό την εντύπωση της ανακωχής του πολέμου που προηγήθηκε, πολλές άλλες πόλεις υποτάχθηκαν στον Σουηδό βασιλιά για να γλιτώσουν με αντάλλαγμα την καταβολή υψηλών φόρων. Λίγο πριν από τα Χριστούγεννα, ο Κάρολος διέταξε τον στρατό του να εγκατασταθεί στη Δυτική Πρωσία, καθώς η περιοχή αυτή είχε παραμείνει μέχρι στιγμής ανέγγιχτη από τον πόλεμο.

Οι Συνομοσπονδίες της Βαρσοβίας και του Σαντομίρ

Μετά τις καταστροφικές εκστρατείες του 1702 και του 1703, η στρατιωτική κατάσταση του Αυγούστου Β' κατέστη απελπιστική, οι οικονομικοί του πόροι εξαντλήθηκαν και η βάση της εξουσίας του στην Πολωνία άρχισε να καταρρέει. Υπό την εντύπωση της οικονομικής παρακμής της χώρας, η πολωνική αριστοκρατία διασπάστηκε σε διαφορετικά στρατόπεδα. Το 1704 σχηματίστηκε η φιλοσουηδική Συνομοσπονδία της Βαρσοβίας, η οποία πίεσε για τον τερματισμό του πολέμου. Συμμετείχε ο Stanislaus Leszczyński, ο οποίος ηγήθηκε των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων με τους Σουηδούς από το 1704. Εφόσον κέρδισε την εμπιστοσύνη του βασιλιά τους, ο Κάρολος ΧΙΙ σύντομα είδε τον Στανισλάο ως κατάλληλο υποψήφιο για τη σχεδιαζόμενη νέα εκλογή του Πολωνού βασιλιά.

Στη Σαξονία, επίσης, υπήρξε αντίσταση στην πολωνική πολιτική του εκλέκτορα. Ο Αύγουστος εισήγαγε φόρο κατανάλωσης για να γεμίσει το πολεμικό του ταμείο και να μπορέσει να εξοπλίσει τον στρατό. Αυτό έστρεψε τα σαξονικά κτήματα εναντίον του. Επιπλέον, προκάλεσε τη δυσαρέσκεια του πληθυσμού με επιθετικές μεθόδους στρατολόγησης. Με ρωσική υποστήριξη, ωστόσο, κατάφερε να συγκεντρώσει και πάλι στρατό από 23.000 Σάξονες, Κοζάκους και Ρώσους. Η Λιθουανία, η Βολυνία, η Ερυθρά Ρωσία και η Μικρή Πολωνία συνέχισαν να είναι πιστές στον βασιλιά των Σαξόνων, οπότε ο Αύγουστος μπόρεσε να υποχωρήσει με την αυλή του στο Sandomierz. Εκεί, τμήματα της πολωνικής αριστοκρατίας είχαν σχηματίσει μια συνομοσπονδία για την υποστήριξή του, αντιτιθέμενοι στη σουηδική κατοχή της Πολωνίας και στον νέο βασιλιά που απαιτούσε η Σουηδία. Η Συνομοσπονδία του Σαντομίρ υπό τον ετμάνο Adam Mikołaj Sieniawski αρνήθηκε να αναγνωρίσει την παραίτηση του Αυγούστου και την προσχώρηση του Stanislaus Leszczynski. Ωστόσο, αυτό δεν σήμαινε πραγματική ισορροπία δυνάμεων, διότι η συνομοσπονδία είχε μικρή στρατιωτική σημασία και τα στρατεύματά της μπορούσαν στην καλύτερη περίπτωση να διαταράξουν τον ανεφοδιασμό των Σουηδών. Ο Τσάρος Πέτρος συνήψε συμφωνία με τον Αύγουστο Β' που του επέτρεψε να συνεχίσει τον πόλεμο κατά της Σουηδίας στο έδαφος της Πολωνίας-Λιθουανίας. Στη συνέχεια, το φθινόπωρο του 1704, ένας μεγάλος ρωσικός στρατός εισήλθε στη Λευκορωσία, παρέμεινε για μεγάλο χρονικό διάστημα στο Πολότσκ και στη συνέχεια κατέλαβε τη Βίλνα, το Μινσκ και το Γκρόντνο.

Εκλογή νέου βασιλιά της Πολωνίας πιστού στη Σουηδία

Στα τέλη Μαΐου του 1704, ο Κάρολος ΧΙΙ ξεκίνησε από το χειμερινό του κατάλυμα για τη Βαρσοβία για να προστατεύσει τις προγραμματισμένες βασιλικές εκλογές. Ο στρατός αποτελούνταν από 17.700 πεζικάριους και 13.500 ιππείς. Μετά την άφιξη του Καρόλου στη Βαρσοβία, υπό την προστασία του σουηδικού στρατού, ο Στανισλάους Α' Λεστσίνσκι εξελέγη βασιλιάς στις 12 Ιουλίου 1704 παρά τη θέληση της πλειοψηφίας της πολωνικής αριστοκρατίας.

Μετά τις εκλογές, ο Κάρολος προχώρησε με ένα ισχυρό στρατιωτικό σώμα εναντίον των αποσχισθέντων εδαφών που αρνούνταν να υπακούσουν στο νέο βασιλιά. Ο Αύγουστος δεν αναγνώρισε τις εκλογές και απέφυγε τον προελαύνοντα Κάρολο με τον στρατό του. Όταν ο σουηδικός στρατός προχώρησε μέχρι το Γιάροσλαβ τον Ιούλιο, ο Αύγουστος βρήκε την ευκαιρία να επιστρέψει στη Βαρσοβία. Αντί να τον καταδιώξει, ο Κάρολος κατέλαβε το ελάχιστα οχυρωμένο Λέμπεργκ σε μια επίθεση στα τέλη Αυγούστου. Εν τω μεταξύ, ο Αύγουστος είχε φτάσει στη Βαρσοβία, όπου διέμενε και ο νεοεκλεγείς βασιλιάς. Στην ίδια την πόλη βρίσκονταν 675 Σουηδοί και περίπου 6.000 Πολωνοί για να προστατεύσουν τον βασιλιά, ο οποίος ήταν πιστός στη Σουηδία. Οι περισσότεροι Πολωνοί στρατιώτες λιποτάκτησαν και ο Πολωνός βασιλιάς εγκατέλειψε επίσης την πόλη, αφήνοντας τους Σουηδούς μόνους να αντισταθούν. Στις 26 Μαΐου 1704, η σουηδική φρουρά αναγκάστηκε να συνθηκολογήσει με τον Αύγουστο Β'. Μετά την κατάληψη της Βαρσοβίας, ο Αύγουστος μετακόμισε στη Μεγάλη Πολωνία. Το αδύναμο σουηδικό απόσπασμα εκεί αναγκάστηκε τότε να αποσυρθεί.

Κοντά στη Λέμπεργκ, ο Κάρολος έλαβε την είδηση της κατάληψης της Νάρβα από ρωσικά στρατεύματα. Ωστόσο, εξακολουθεί να αποκλείει μια μετακίνηση προς το βορρά. Μετά από καθυστέρηση δύο εβδομάδων, ο σουηδικός στρατός επέστρεψε στη Βαρσοβία στα μέσα Σεπτεμβρίου για να ανακαταλάβει την πόλη. Ο Αύγουστος δεν διακινδύνευσε μια μάχη, αλλά διέφυγε από την πρωτεύουσά του πριν από την άφιξη του Καρόλου και ανέθεσε στον στρατηγό Johann Matthias von der Schulenburg τη διοίκηση του σαξονικού στρατού. Και αυτός δεν τόλμησε να εμπλακεί σε ανοιχτή μάχη και υποχώρησε στο Πόζεν, όπου ένα ρωσικό απόσπασμα υπό τη διοίκηση του Γιόχαν Ράινχολντ φον Πάτκουλ είχε περικυκλώσει την πόλη. Μετά την εκ νέου κατάκτηση της Βαρσοβίας, ο Κάρολος έβαλε να καταδιώξουν τον σαξονικό-πολωνικό στρατό. Στην πορεία, ένα ρωσικό απόσπασμα 2000 ανδρών ηττήθηκε σε μια αψιμαχία, 900 Ρώσοι έπεσαν. Οι εναπομείναντες Ρώσοι πολέμησαν σχεδόν μέχρι τον τελευταίο άνδρα την επόμενη ημέρα. Παρά την επιδέξια υποχώρηση των Σαξόνων υπό τον Schulenburg, ο Κάρολος πρόλαβε μέρος του σαξονικού στρατού λίγο πριν από τα σιλεσιανά σύνορα. Στη μάχη του Punitz, 5000 Σάξονες αντιστάθηκαν σε τέσσερα επιτιθέμενα σουηδικά συντάγματα δραγουμάνων. Ο Schulenburg κατάφερε να αποσύρει τα στρατεύματά του με ομαλό τρόπο πέρα από τον Όντερ στη Σαξονία. Λόγω των εξαντλητικών πορειών, ο Καρλ έπρεπε να μετακομίσει στα χειμερινά του καταλύματα ήδη από τις αρχές Νοεμβρίου. Επέλεξε την περιοχή της Μεγάλης Πολωνίας που συνορεύει με τη Σιλεσία, η οποία είχε γλιτώσει σε μεγάλο βαθμό από τον πόλεμο μέχρι τότε.

Ανάπτυξη στην Κουρλανδία και τη Λιθουανία

Μετά τη νίκη του Lewenhaupt το προηγούμενο έτος, ο Jan Kazimierz Sapieha επέστρεψε στη Λιθουανία την άνοιξη του 1704 και ενίσχυσε τη θέση του Lewenhaupt εκεί. Μετά την εκλογή του Leszczyński ως νέου Πολωνού βασιλιά, ο Lewenhaupt είχε λάβει εντολή από τον Κάρολο ΧΙΙ να επιβάλει τις αξιώσεις των Sapiehas στην πατρίδα τους. Ο Lewenhaupt εισέβαλε στη Λιθουανία με τα στρατεύματά του από την Κουρλάνδη, οπότε οι υποστηρικτές του Αυγούστου Β' με επικεφαλής τον κόμη Ogiński αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν. Ο Lewenhaupt κατάφερε να κερδίσει τη λιθουανική αριστοκρατία στο πλευρό της Σουηδίας και να πείσει τη λιθουανική βουλή να αποδώσει φόρο τιμής στον νέο πολωνό βασιλιά, αλλά στη συνέχεια αναγκάστηκε να επιστρέψει στο Mitau, καθώς ένας ρωσικός στρατός πλησίαζε και απειλούσε το Κουρλάνδο.

Ο ρωσικός στρατός ενώθηκε με πιστά πολωνικά στρατεύματα και κινήθηκε προς το φρούριο του Seelburg στον Düna, το οποίο είχε καταληφθεί μόνο από μια μικρή φρουρά 300 Σουηδών. Ο Lewenhaupt έσπευσε αμέσως να καταλάβει το πολιορκημένο φρούριο. Ο ρωσοπολωνικός στρατός διέκοψε τότε την πολιορκία για να αντιμετωπίσει τον εχθρό που πλησίαζε. Στις 26 Ιουλίου 1704, οι δύο στρατοί συναντήθηκαν στο Γιάκομπσταντ, όπου στη μάχη του Γιάκομπσταντ ο κατά πολύ υποδεέστερος σουηδο-πολωνικός στρατός των 3.085 Σουηδών και 3.000 Πολωνών νίκησε τον αριθμητικά ανώτερο στρατό των 3.500 Ρώσων και 10.000 Πολωνών. Τα ρωσικά στρατεύματα αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν. Από το πεδίο της μάχης στο Jakobstadt, ο Lewenhaupt στράφηκε πρώτα εναντίον του φρουρίου Birze, που βρισκόταν μεταξύ της Ρίγας και του Mitau, το οποίο είχε καταληφθεί από τα στρατεύματα του Ogiński. Η φρουρά του φρουρίου, αποτελούμενη από 800 Πολωνούς, παραδόθηκε αμέσως και της δόθηκε ελεύθερη άδεια. Ο Lewenhaupt απέλυσε τα στρατεύματά του σε χειμερινά καταλύματα για το υπόλοιπο του έτους, γεγονός που έδωσε επίσης ανάπαυση στον πόλεμο στη Λιθουανία και την Κουρλάνδη.

Στέψη του πιστού στη Σουηδία βασιλιά στη Βαρσοβία

Το πρώτο εξάμηνο του 1705 δεν υπήρξαν πολεμικά γεγονότα στην Πολωνία. Ο σουηδικός στρατός υπό τον Κάρολο ΧΙΙΙ στρατοπέδευσε άπραγος στην πόλη Ράουιτς, η οποία ήταν και το αρχηγείο των Σουηδών στην Πολωνία. Αποφασίστηκε να στεφθεί βασιλιάς της Πολωνίας τον Ιούλιο του 1705 ο Stanislaus Leszczyński, ο οποίος είχε εκλεγεί το προηγούμενο έτος. Για τους Σουηδούς, η εξασφάλιση της διαδοχής του θρόνου ήταν τόσο σημαντική, διότι μόνο με τον επιθυμητό υποψήφιο θα μπορούσαν να ολοκληρωθούν οι ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις με την Πολωνία, οι οποίες είχαν ήδη αρχίσει. Ο προηγούμενος βασιλιάς Αύγουστος Β' ήταν επίσης έτοιμος να διαπραγματευτεί την ειρήνη, αλλά με την ελπίδα ενός υποψηφίου στον πολωνικό θρόνο που θα ήταν πιο πειθήνιος για τους σκοπούς τους, η θέση των Σουηδών σκληρύνθηκε μέχρι που οι Σουηδοί είδαν την εκθρόνιση του Βέτιν ως τον μόνο τρόπο για να συνάψουν ειρήνη υπέρ τους.

Σε αντίθεση με τους Σουηδούς, ο Αύγουστος Β' δεν παρέμεινε αδρανής και, με τη ρωσική υποστήριξη, μπόρεσε και πάλι να συγκεντρώσει στρατό για να αποτρέψει τη στέψη του Σουηδού αντιβασιλιά. Μετά από πρόταση του Johann Patkul, διόρισε διοικητή τον συμπατριώτη του Λιβονιανό Otto Arnold Paykull, ο οποίος προχώρησε προς τη Βαρσοβία με 6.000 Πολωνούς και 4.000 Σάξονες. Για να διασφαλίσει την ασφάλεια του διαδόχου του θρόνου, ο Κάρολος ΧΙΙ είχε στείλει στην πρωτεύουσα τον υποστράτηγο Carl Nieroth με 2.000 άνδρες. Στις 31 Ιουλίου 1705, οι δύο στρατοί συναντήθηκαν κοντά στη Βαρσοβία στη μάχη του Ράκοβιτς, στην οποία ο σαξονικός-πολωνικός στρατός ηττήθηκε από τον σουηδικό στρατό, ο οποίος ήταν πέντε φορές μικρότερος. Ο υποστράτηγος Paykull έπεσε στα χέρια των Σουηδών μαζί με τη διπλωματική του αλληλογραφία και μεταφέρθηκε στη Στοκχόλμη ως κρατούμενος. Εκεί εντυπωσίασε τους κριτές του ισχυριζόμενος ότι γνώριζε το μυστικό για την παραγωγή χρυσού. Αλλά παρόλο που έδωσε δείγμα της αλχημικής του τέχνης, ο Κάρολος ΧΙΙ έκρινε ότι το θέμα δεν άξιζε περαιτέρω έρευνας και τον αποκεφάλισε για προδοσία.

Ως αποτέλεσμα της μάχης, ο Στανισλάους Λεστσίνσκι μπόρεσε να στεφθεί ανεμπόδιστα ως ο νέος πολωνός βασιλιάς στη Βαρσοβία στις 4 Οκτωβρίου 1705. Ωστόσο, παρέμεινε πλήρως εξαρτημένος στρατιωτικά και οικονομικά από τους Σουηδούς προστάτες του και εξακολουθούσε να μην αναγνωρίζεται σε όλα τα μέρη της χώρας. Μόνο η Μεγάλη Πολωνία, η Δυτική Πρωσία, η Μαζοβία και η Μικρή Πολωνία υποτάχθηκαν σε αυτόν, ενώ η Λιθουανία και η Βολιχία συνέχισαν να προσκολλώνται στον Αύγουστο Β' και τον Πέτρο Α'. Ως άμεση συνέπεια της βασιλικής στέψης, στις 18 Νοεμβρίου 1705 το Βασίλειο της Πολωνίας συνήψε την Ειρήνη της Βαρσοβίας με τη Σουηδία στο πρόσωπο του Leszczyński. Ο προηγούμενος βασιλιάς της χώρας και εκλέκτορας της Σαξονίας, Αύγουστος Β', δεν αποδέχθηκε την ειρήνη αυτή και δήλωσε ότι δεν υπήρχε πλέον πόλεμος μόνο μεταξύ της Σουηδίας και της Πολωνίας, αλλά ότι θα συνεχιζόταν ο πόλεμος μεταξύ της Σουηδίας και του Εκλεκτοράτου της Σαξονίας.

Ο πόλεμος συνεχίστηκε επίσης στην Κουρλάνδη και τη Λιθουανία. Λόγω των επιτυχιών του Λεβενεχάουπτ το προηγούμενο έτος, ο Πέτρος Α' είχε δώσει εντολή στον στρατάρχη του Σερεμέτιεφ να αποκόψει τον κατακερματισμένο στρατό του Λεβενεχάουπτ των 7.000 ανδρών από τη Ρίγα με έναν στρατό 20.000 ανδρών. Για να γίνει αυτό, η προέλαση έπρεπε να παραμείνει μυστική για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, ώστε να αποτραπεί η συγκέντρωση των εχθρικών δυνάμεων. Ωστόσο, αυτό δεν πέτυχε, οπότε ο Lewenhaupt μπόρεσε να συγκεντρώσει εγκαίρως τα στρατεύματά του. Στις 16 Ιουλίου 1705, ο Lewenhaupt παρέταξε ολόκληρο τον στρατό του σε σχηματισμό μάχης εναντίον του προελαύνοντος ρωσικού στρατού. Μετά από τέσσερις ώρες μάχης, οι Σουηδοί κέρδισαν τη μάχη του Gemauerthof με απώλειες 1.500 ανδρών, ενώ ο αριθμητικά ανώτερος ρωσικός στρατός έχασε 6.000 άνδρες. Ωστόσο, η νίκη των Σουηδών δεν κράτησε για πολύ, καθώς τον Σεπτέμβριο ο Πέτρος έστειλε άλλον ένα στρατό, αυτή τη φορά 40.000 άνδρες. Αυτή τη φορά, ο Τσάρος επέτρεψε στον στρατό του να βαδίσει μόνο τη νύχτα, προκειμένου να διατηρήσει τη μυστικότητα της επιχείρησης όσο το δυνατόν περισσότερο. Ωστόσο, οι Σουηδοί ανιχνευτές έμαθαν για τη νέα ρωσική προέλαση, έτσι ώστε ο Lewenhaupt, ο οποίος είχε προαχθεί σε υποστράτηγο, μπόρεσε να συγκεντρώσει τα στρατεύματά του στη Ρίγα και γύρω από αυτήν. Αφού ο Πέτρος Α΄ ενημερώθηκε σχετικά, έστρεψε την προγραμματισμένη προέλαση προς τα μικρότερα φρούρια Μιτάου και Μπισκάου αντί της Ρίγας. Δεδομένου ότι όλα τα σουηδικά στρατεύματα βρίσκονταν γύρω από τη Ρίγα, ολόκληρη η Κουρλάνδη μπορούσε να καταληφθεί από ρωσικά στρατεύματα.

Αγώνας για την αναγνώριση του νέου βασιλιά

Για πρώτη φορά μετά τη μάχη της Νάρβα, ο Κάρολος ΧΙΙΙ βάδισε με τον κύριο σουηδικό στρατό στη Βαλτική για να βοηθήσει τις σουηδικές δυνάμεις που πίεζαν εκεί. Το σημείο εκκίνησης ήταν η Βαρσοβία, όπου είχε παραμείνει όλο το φθινόπωρο του 1705. Ο Κάρολος αποφάσισε να εξαναγκάσει τα ακόμη αποστάτες εδάφη να ορκιστούν υποταγή στο νέο βασιλιά. Στα τέλη του 1705, ο στρατός άρχισε την προέλασή του μέσω του Βιστούλα και του Μπουγκ προς τη Λιθουανία. Το φθινόπωρο, οι σουηδικές ενισχύσεις από τη Φινλανδία έφεραν το στρατό του Lewenhaupt, που είχε συγκεντρωθεί στη Ρίγα, σε δύναμη 10.000 ανδρών. Οι ρωσικές δυνάμεις στην Κουρλάνδη φοβόντουσαν τώρα ότι θα γίνονταν αντικείμενο αντιδράσεων από τα στρατεύματα του Lewenhaupt στη Ρίγα και τον πλησιάζοντα Κάρολο. Αφού ανατινάχθηκαν οι οχυρώσεις στο Μιτάου και στο Μπάουσκε, αποσύρθηκαν από το Κούρλαντ πρώτα στο Γκρόντνο, έτσι ώστε ο Λεουενχάουπτ να καταλάβει και πάλι το Κούρλαντ. Μετά την αποχώρηση των Ρώσων, οι Λιθουανοί άρχισαν να στρέφονται όλο και περισσότερο προς τον νέο βασιλιά της Πολωνίας, ο οποίος ήταν πιστός στη Σουηδία, γεγονός που μείωσε σημαντικά τα βάρη του πολέμου γι' αυτούς. Η συμφιλίωση των αντιμαχόμενων λιθουανικών ευγενών οικογενειών των Sapiehas και των Wienowickis πέτυχε επίσης. Δεδομένου ότι ο συνεχής αγώνας του κόμη Ογκίνσκι στο πλευρό του Αυγούστου Β' δεν είχε επιτυχία πουθενά, το σουηδικό κόμμα στη Λιθουανία κέρδισε τελικά το πάνω χέρι.

Στις 15 Ιανουαρίου (Ιουλ.), ο στρατός του Καρόλου ΧΙΙΙ διέσχισε τον Νιέμεν με προορισμό το Γκρόντνο, όπου βρισκόταν ένας ρωσικός στρατός 20.000 ανδρών υπό τον στρατάρχη Georg Benedikt von Ogilvy. Ο στρατός αυτός είχε διασχίσει τα πολωνικά σύνορα τον Δεκέμβριο του 1705 για να ενωθεί με τα σαξονικά στρατεύματα. Ο Κάρολος είχε προελάσει προς τους Ρώσους με το μεγαλύτερο μέρος του στρατού του, που αριθμούσε σχεδόν 30.000 άνδρες, αλλά η μάχη δεν πραγματοποιήθηκε, καθώς τα ρωσικά στρατεύματα δεν ήθελαν να εμπλακούν σε αντιπαράθεση με τον Σουηδό βασιλιά και υποχώρησαν στο Γκρόντνο. Λόγω του ψύχους, μια πολιορκία ήταν αδύνατη, οπότε ο Κάρολος απλώς έβαλε να χτιστεί ένας δακτύλιος αποκλεισμού γύρω από το Γκρόντνο, αποκόπτοντας την πόλη και τον ρωσικό στρατό από τον ανεφοδιασμό αγαθών.

Όταν ο Αύγουστος Β΄ είδε ότι ο Κάρολος ΧΙΙΙ βρισκόταν αδρανής έξω από το Γκρόντνο, συγκάλεσε πολεμικό συμβούλιο το οποίο αποφάσισε να εκμεταλλευτεί την απουσία του βασιλιά για να καταστρέψει ένα σουηδικό απόσπασμα υπό τη διοίκηση του Καρλ Γκούσταφ Ρένσκιελντ δυτικότερα. Ο τελευταίος είχε μείνει πίσω από τον Κάρολο με περισσότερους από 10.000 άνδρες για να προστατεύσει τη Μεγάλη Πολωνία και τη Βαρσοβία. Ο Αύγουστος ήθελε να κινηθεί δυτικά, να ενωθεί με όλα τα πολωνικά αποσπάσματα που βρίσκονταν καθ' οδόν και στη συνέχεια με τον νεοσύστατο σαξονικό στρατό στη Σιλεσία υπό τη διοίκηση του στρατηγού Schulenburg, να επιτεθεί στο σώμα του Rehnskiöld και να επιστρέψει στο Γκρόντνο μετά από νίκη. Στις 18 Ιανουαρίου ο Αύγουστος παρέκαμψε τον σουηδικό αποκλεισμό προς τα δυτικά με 2000 άνδρες, ενώθηκε με διάφορα πολωνικά τμήματα στρατευμάτων και στις 26 Ιανουαρίου εισήλθε για δεύτερη φορά στη Βαρσοβία. Από εκεί, μετά από μια σύντομη παύση, προχώρησε περαιτέρω με τον στρατό του, ο οποίος στο μεταξύ είχε αυξηθεί σε 14.000 με 15.000 άνδρες, για να επιτεθεί στο σουηδικό σώμα. Διέταξε επίσης τον στρατηγό Schulenburg να παραλάβει με τα στρατεύματά του το ρωσικό βοηθητικό σώμα των 6.000 ανδρών που βρισκόταν σε κοντινή απόσταση και να βαδίσει προς τη Μεγάλη Πολωνία για να ενωθεί μαζί του. Ο Rehnskiöld έλαβε τα νέα για το σχέδιο των Σαξόνων και ήλπιζε να αποφύγει τον αφανισμό με την εμπλοκή του εχθρού σε μάχη, ενώ ήταν ακόμη χωρισμένοι. Προσποιούμενος την υποχώρηση, ο στρατηγός Schulenburg παρακινήθηκε να επιτεθεί στους λιγότερους Σουηδούς. Χωρίς ενισχύσεις από τον πολωνικό στρατό του Αύγουστου Β', οι Σάξονες νεοσύλλεκτοι του Schulenberg υπέστησαν συντριπτική ήττα από τους Σουηδούς που έπεφταν θύελλες στη μάχη του Fraustadt στις 13 Φεβρουαρίου 1706. Ο Αύγουστος Β' διέκοψε την προέλασή του μετά από αυτή τη νέα οπισθοχώρηση, έστειλε μέρος των στρατευμάτων πίσω στο Γκρόντνο και το υπόλοιπο βάδισε προς την Κρακοβία. Η κατάσταση στο Γκρόντνο κατέστη απελπιστική για τον ρωσικό στρατό μετά την ήττα στο Βράνοφ. Δεν μπορούσαν πλέον να ελπίζουν σε ανακούφιση και οι δυσκολίες εφοδιασμού είχαν εν τω μεταξύ επιδεινωθεί δραστικά. Εκτός από την πείνα, οι ασθένειες εξαπλώθηκαν μεταξύ των στρατιωτών, οδηγώντας σε υψηλές απώλειες. Μετά την είδηση της ήττας στο Fraustadt που έφτασε στο Γκρόντνο, ο Ρώσος διοικητής Olgivy αποφάσισε να διαφύγει προς το Κίεβο με τους εναπομείναντες 10.000 αρτιμελείς άνδρες. Διέφυγαν από τους Σουηδούς διώκτες τους και κατάφεραν να σωθούν πέρα από τα σύνορα.

Ο Κάρολος ΧΙΙΙ είχε προχωρήσει μέχρι το Πινσκ καταδιώκοντας τον ρωσικό στρατό. Από εκεί, μετά από μια παύση, ξεκίνησε στις 21 Μαΐου 1706 για να κινηθεί στο νότιο τμήμα της Πολωνίας-Λιθουανίας. Τα εδάφη εκεί εξακολουθούσαν να κρατούν τον Αύγουστο και αρνήθηκαν τον όρκο υποταγής στον βασιλιά Στανισλάο Α΄. Την 1η Ιουνίου, ο Κάρολος κινήθηκε προς τη Βολυνία. Εκεί, επίσης, ο νέος βασιλιάς που ήταν πιστός στη Σουηδία είχε αναγνωριστεί με στρατιωτικό σθένος. Κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών μηνών υπήρχαν επίσης μάχες. Αρκετές επιδρομές των Σουηδών κατά μήκος των ρωσο-πολωνικών συνόρων εναντίον ρωσικών θέσεων δεν έφεραν αποφασιστικά αποτελέσματα. Με βάση την εμπειρία των εκστρατειών στην Πολωνία, οι οποίες είχαν ως σκοπό να επιβεβαιώσουν τη νομιμότητα του νέου βασιλιά που ήταν πιστός στη Σουηδία, ο Κάρολος άρχισε να επανεξετάζει τη στρατηγική του. Όσο ο σουηδικός στρατός ήταν στη θέση του, οι κάτοικοι έδιναν τον επιβεβλημένο όρκο υποταγής. Μόλις όμως ο σουηδικός στρατός αποχώρησε, γύρισε πίσω στον βασιλιά Αύγουστο, ο οποίος έφερνε συνεχώς νέα στρατεύματα από την υποχώρησή του στη Σαξονία. Λόγω της αποτυχίας της προηγούμενης στρατηγικής του, ο Κάρολος ήθελε τώρα να τερματίσει τον πόλεμο μεταβαίνοντας στη Σαξονία.

Κατάκτηση της Σαξονίας και παραίτηση του βασιλιά Αύγουστου Β'.

Το καλοκαίρι του 1706, ο Κάρολος ΧΙΙ ξεκίνησε με τα στρατεύματά του από την ανατολική Πολωνία, ενώθηκε με τον στρατό του Rehnskjöld και στις 27 Αυγούστου 1706 εισήλθε στο Εκλεκτοράτο της Σαξονίας μέσω της Σιλεσίας. Οι Σουηδοί κατέκτησαν το Εκλεκτοράτο βήμα προς βήμα και κατέπνιξαν κάθε αντίσταση. Η χώρα ήταν αντικείμενο αυστηρής εκμετάλλευσης. Ο Αύγουστος δεν διέθετε πλέον αξιόλογα στρατεύματα μετά τη μάχη του Φράουσταντ, και δεδομένου ότι τα εδάφη των προγόνων του είχαν επίσης καταληφθεί από τους Σουηδούς, αναγκάστηκε να προσφέρει στον Κάρολο διαπραγματεύσεις ειρήνης. Οι Σουηδοί διαπραγματευτές Carl Piper και Olof Hermelin, καθώς και εκπρόσωποι της Σαξονίας υπέγραψαν συνθήκη ειρήνης στο Altranstädt στις 24 Σεπτεμβρίου 1706, αλλά αυτή θα μπορούσε να γίνει έγκυρη μόνο όταν επικυρωθεί από τον βασιλιά.

Αν και ο Αύγουστος ήθελε να τερματίσει την εμπόλεμη κατάσταση, ήταν επίσης δεσμευμένος από τις δεσμεύσεις συμμαχίας προς τον Πέτρο Α΄, στον οποίο απέκρυψε την επικείμενη ειρήνη με τη Σουηδία. Στο άκουσμα της σουηδικής προέλασης στη Σαξονία, ο ρωσικός στρατός υπό τους στρατηγούς Boris Petrovich Sheremetev και Alexander Danilovich Menshikov είχε προελάσει από την Ουκρανία μέχρι τη δυτική Πολωνία. Ο Menshikov οδήγησε ένα προκεχωρημένο απόσπασμα μπροστά από το κύριο σώμα του ρωσικού στρατού και ενώθηκε στην Πολωνία με τον εναπομείναντα σαξονικό-πολωνικό στρατό υπό τον Αύγουστο Β'. Έτσι, υπό τη ρωσική πίεση, ο Αύγουστος αναγκάστηκε να συνεχίσει επίσημα τον αγώνα και μάλλον απρόθυμα έδωσε μια τελική μάχη εναντίον των Σουηδών στο Κάλις με τον ενωμένο στρατό των 36.000 ανδρών. Στη μάχη του Κάλις, οι συνδυασμένες ρωσικές, σαξονικές και πολωνικές δυνάμεις κατάφεραν να καταστρέψουν πλήρως τα αριθμητικά υποδεέστερα σουηδικά στρατεύματα υπό τον στρατηγό Άρβιντ Άξελ Μάρντεφελτ, που είχε αφήσει πίσω ο Κάρολος για να υπερασπιστεί την Πολωνία. Κατά τη διαδικασία, ο στρατηγός Mardefelt και πάνω από 100 αξιωματικοί (συμπεριλαμβανομένων Πολωνών μεγιστάνων) αιχμαλωτίστηκαν. Αυτό, ωστόσο, δεν άλλαξε τη συνεχιζόμενη σουηδική υπεροχή, έτσι ώστε ο Αύγουστος αρνήθηκε να ακυρώσει τη συνθήκη ειρήνης και επέστρεψε γρήγορα στη Σαξονία για να επιδιώξει μια διευθέτηση με τον Κάρολο. Έτσι, στις 19 Δεκεμβρίου, ο εκλέκτορας ανακοίνωσε την επικύρωση της Συνθήκης Ειρήνης του Άλτρανσταντ μεταξύ της Σουηδίας και της Σαξονίας, με την οποία παραιτήθηκε "για πάντα" από το πολωνικό στέμμα και διέλυσε τη συμμαχία με τη Ρωσία. Δεσμεύτηκε επίσης να παραδώσει τους αιχμαλώτους πολέμου και τους αποστάτες, δηλαδή τον Johann Reinhold von Patkul. Ο Αύγουστος ο Ισχυρός είχε ήδη συλλάβει τον Λιβονιανό, ο οποίος τον είχε συμβουλεύσει να πάει σε πόλεμο, τον Δεκέμβριο του 1705. Αφού παραδόθηκε στους Σουηδούς, ο Κάρολος ΧΙΙ τον εκτέλεσε και τον τεμάχισε ως προδότη.

Για τον Πολωνό βασιλιά Stanislaus Leszczyński, ο οποίος εξαρτιόταν από τη Σουηδία, η συνθήκη δεν βελτίωσε την κατάστασή του. Δεν κατάφερε να ενσωματώσει τους εγχώριους εχθρούς του και έτσι παρέμεινε εξαρτημένος από την προστασία των σουηδικών στρατευμάτων.

Η σουηδική προέλαση στη Σαξονία το 1706 προκάλεσε το

Ο κίνδυνος να αναμιχθεί ο Μεγάλος Βόρειος Πόλεμος με τις μάχες στον Πόλεμο της Ισπανικής Διαδοχής, που λάμβανε χώρα στην Κεντρική Ευρώπη την ίδια περίοδο, ήταν μεγάλος εκείνη την εποχή. Επομένως, και οι δύο αντιμαχόμενες πλευρές προσπάθησαν να κερδίσουν τον βασιλιά της Σουηδίας ως σύμμαχο ή τουλάχιστον να τον κρατήσουν έξω από τη σύγκρουση. Έτσι, τον Απρίλιο του 1707, ο διοικητής των συμμαχικών στρατευμάτων στις Κάτω Χώρες Τζον Τσώρτσιλ, δούκας του Μάρλμπορο, επισκέφθηκε το σουηδικό στρατόπεδο στη Σαξονία. Προέτρεψε τον Κάρολο να γυρίσει τον στρατό του προς τα ανατολικά και να μην προχωρήσει περαιτέρω στην αυτοκρατορική επικράτεια. Ο αυτοκράτορας των Αψβούργων Ιωσήφ Α' ζήτησε επίσης από τον Κάρολο να μείνει μακριά από τη Γερμανία με τα στρατεύματά του. Για τον σκοπό αυτό, ο αυτοκράτορας ήταν μάλιστα διατεθειμένος να αναγνωρίσει τον νέο πολωνό βασιλιά και να κάνει παραχωρήσεις στους προτεστάντες χριστιανούς στα κληρονομικά εδάφη της Σιλεσίας, όπως τελικά συμφωνήθηκε την 1η Σεπτεμβρίου 1707 στη Σύμβαση του Altranstadt, στην οποία, μεταξύ άλλων, δόθηκε η άδεια να χτιστούν οι λεγόμενες εκκλησίες της χάρης. Ο Κάρολος δεν ενδιαφερόταν να αναμειχθεί στις γερμανικές υποθέσεις και προτίμησε να κινηθεί και πάλι εναντίον της Ρωσίας.

Μακριά από τις μάχες στην Πολωνία, η Ρωσία κατέκτησε βήμα προς βήμα τις σουηδικές επαρχίες της Βαλτικής μετά την ήττα στη Νάρβα. Δεδομένου ότι ο κύριος σουηδικός στρατός ήταν δεσμευμένος στην Πολωνία, πολύ λίγες σουηδικές δυνάμεις έπρεπε να προστατεύσουν ένα μεγάλο έδαφος. Λόγω της αριθμητικής υπεροχής των Ρώσων, τα κατάφεραν όλο και λιγότερο. Οι ρωσικές δυνάμεις μπόρεσαν έτσι να συνηθίσουν με σχετική ευκολία τις σουηδικές πολεμικές τακτικές και να αναπτύξουν τις δικές τους πολεμικές ικανότητες, με τις οποίες στη συνέχεια επέφεραν μια αποφασιστική ήττα στον Κάρολο στη ρωσική εκστρατεία.

Ρωσικά πολεμικά σχέδια μετά τη μάχη της Νάρβα

Μετά τη νίκη στη μάχη της Νάρβα στα τέλη Νοεμβρίου 1700, ο Κάρολος ΧΙΙ μετακινήθηκε νότια με τον κύριο στρατό του για να ηγηθεί του αγώνα κατά του Αυγούστου Β'. Ανέθεσε την ανώτατη διοίκηση των σουηδικών κτήσεων της Βαλτικής στον υποστράτηγο Abraham Kronhjort στη Φινλανδία, στον συνταγματάρχη Wolmar Anton von Schlippenbach στη Λιβονία και στον υποστράτηγο Karl Magnus Stuart στη Ρίγα. Τα σουηδικά πολεμικά πλοία στη λίμνη Ladoga και στη λίμνη Peipus διοικούνταν από τον ναύαρχο Gideon von Numers. Ο ρωσικός στρατός δεν αποτελούσε πλέον σοβαρό αντίπαλο σε εκείνο το σημείο. Λόγω της βεβαιότητας της νίκης που προέκυπτε, ο Καρλ απέρριψε τις ρωσικές προσφορές ειρήνης. Η τακτική υπεροχή των Σουηδών έναντι των Ρώσων είχε επίσης εμπεδωθεί ως προκατάληψη στο μυαλό του Καρόλου, ο οποίος ήταν τόσο πεπεισμένος για την ασημαντότητα της ρωσικής χτυπητικής δύναμης που συνέχισε να επικεντρώνει τις πολεμικές του προσπάθειες στο πολωνικό θέατρο πολέμου, ακόμη και όταν ένα μεγάλο μέρος της Λιβονίας και του Ίνγκερμανλαντ ήταν ήδη υπό ρωσικό έλεγχο.

Ωστόσο, η μετατόπιση της κύριας σουηδικής δύναμης στο πολωνικό θέατρο του πολέμου αύξησε τις πιθανότητες του Πέτρου Α' να οδηγήσει τον πόλεμο σε ευνοϊκότερη πορεία και να κατακτήσει την επιθυμητή πρόσβαση της Ρωσίας στη Βαλτική. Ο τσάρος Πέτρος εκμεταλλεύτηκε την αποχώρηση του σουηδικού στρατού και επέτρεψε στις εναπομείνασες ρωσικές δυνάμεις να συνεχίσουν τις δραστηριότητές τους στις σουηδικές επαρχίες της Βαλτικής μετά την καταστροφή της Νάρβα. Η πολεμική στρατηγική των Ρώσων ήταν η εξάντληση του εχθρού. Αυτό επρόκειτο να επιτευχθεί με επιδρομές και συνεχείς επιθέσεις, σε συνδυασμό με την πείνα του πληθυσμού με την καταστροφή χωριών και χωραφιών. Ταυτόχρονα, οι Ρώσοι στρατιώτες έπρεπε να εξοικειωθούν με τη σουηδική πολεμική τακτική με τις σφοδρές επιθέσεις στη μάχη μέσω συνεχών μαχών.

Ο τσάρος Πέτρος χρησιμοποίησε τον χρόνο που κέρδισε από την απουσία του σουηδικού στρατού για να επανεξοπλιστεί και να αναδιοργανώσει τον στρατό του με τεράστια έξοδα. Ο ίδιος διόρισε ξένους εμπειρογνώμονες για να εκπαιδεύσουν τα στρατεύματα - εξοπλισμένα με σύγχρονα όπλα - στις μεθόδους του δυτικοευρωπαϊκού πολέμου. Προκειμένου να ανακατασκευάσει γρήγορα το πυροβολικό που χάθηκε στη Νάρβα, κατέσχεσε καμπάνες εκκλησιών για να χυθούν από αυτές κανόνια. Κατασκεύασε εκατοντάδες κανονιοφόρους στη λίμνη Ladoga και στη λίμνη Peipus. Την άνοιξη του 1701, ο ρωσικός στρατός διέθετε και πάλι 243 κανόνια, 13 οβιδοβόλα και 12 όλμους. Ενισχυμένη με νέες προσλήψεις, αποτελείτο και πάλι από 200.000 στρατιώτες το 1705 μετά από τους 34.000 που είχαν απομείνει το 1700.

Για να υποστηρίξει διπλωματικά τα πολεμικά του σχέδια, ο Τσάρος έστειλε επίσης διαπραγματευτή στην Κοπεγχάγη για να πείσει τη Δανία να εισβάλει στη Σκανία, παράλληλα με τις δηλώσεις υποστήριξης προς τον Αύγουστο Β'. Δεδομένου ότι το Σουηδικό Αυτοκρατορικό Συμβούλιο είχε προωθήσει μια δύναμη στον Ήλιο, τα σχέδια της συμμαχίας απέτυχαν και οι Δανοί ανέβαλαν την επίθεσή τους για αργότερα.

Οι σουηδικές δυνάμεις στη Βαλτική υπό τον συνταγματάρχη φον Σλίπενμπαχ ήταν πολύ αδύναμες και, επιπλέον, χωρίζονταν σε τρία αυτόνομα σώματα. Καθένα από αυτά τα σώματα ήταν πολύ αδύναμο από μόνο του για να μπορέσει να αντιμετωπίσει με επιτυχία τις ρωσικές δυνάμεις, ιδίως από τη στιγμή που δεν καθοδηγούνταν συντονισμένα. Επιπλέον, τα στρατεύματα αυτά δεν αποτελούνταν από τα τακτικά συντάγματα, αλλά από νεοσύλλεκτους νεοσύλλεκτους. Οι σουηδικές ενισχύσεις διοχετεύονταν κυρίως στο πολωνικό θέατρο του πολέμου, έτσι ώστε το ένα στρατηγικά σημαντικό σημείο μετά το άλλο να κατακτηθεί από τον ρωσικό στρατό.

Διάλυση του λιβονικού στρατού

Μετά την αποχώρηση του βασιλιά τους με τον κύριο στρατό, οι Σουηδοί παρέμειναν ωστόσο επιθετικοί προς το παρόν, τουλάχιστον όσο η Ρωσία ήταν ακόμη αποδυναμωμένη μετά την ήττα στη Νάρβα. Προκειμένου να εξαλείψουν το μοναδικό εναπομείναν ρωσικό εμπορικό λιμάνι στη Λευκή Θάλασσα, επτά με οκτώ σουηδικά πολεμικά πλοία προχώρησαν από το Γκέτεμποργκ στο Αρχάγγελσκ τον Μάρτιο του 1701. Το εγχείρημα επηρέασε τα εμπορικά συμφέροντα της Αγγλίας και της Ολλανδίας με τη Ρωσία. Και τα δύο έθνη ανέφεραν στον Ρώσο εταίρο τους την αναχώρηση του σουηδικού εκστρατευτικού στόλου. Στη συνέχεια ο Πέτρος ενίσχυσε την άμυνα της πόλης. Όταν ο σουηδικός στόλος έφτασε στη Λευκή Θάλασσα, δύο φρεγάτες έπεσαν σε αμμοθίνες και έπρεπε να ανατιναχθούν. Η επίθεση στο Αρχαγγέλσκ δεν υποσχόταν επιτυχία λόγω των προφυλάξεων του Πέτρου, οπότε ο στόλος απέπλευσε και πάλι στην πατρίδα του αφού κατέστρεψε 17 γύρω χωριά.

Στα μέσα του 1701, πρώτα οι σουηδικές και στη συνέχεια οι ρωσικές δυνάμεις πραγματοποίησαν επιδρομές στο Ίνγκερμανλαντ και τη Λιβονία και εισήλθαν στο έδαφος της άλλης, όπου ενεπλάκησαν σε αρκετές αψιμαχίες. Οι ρωσικές δυνάμεις είχαν ανακάμψει αρκετά ώστε να είναι ικανές για περιορισμένες επιθέσεις. Από τα ρωσικά επιτελεία στο Πσκοφ και το Νόβγκοροντ, μια δύναμη περίπου 26.000 ανδρών κινήθηκε νότια της λίμνης Πέιπους προς τη Λιβονία τον Σεπτέμβριο. Στην επακόλουθη εκστρατεία του Σεπτεμβρίου 1701, ο Σουηδός στρατηγός Σλίπενμπαχ, με μια μεραρχία μόλις 2.000 ανδρών, κατάφερε να νικήσει τον ρωσικό κύριο στρατό των περίπου 7.000 ανδρών υπό τον Μπόρις Σερεμέτιεφ σε δύο αναμετρήσεις στο Ράουγκε και στο Κασάριτζ, με τους Ρώσους να χάνουν 2.000 στρατιώτες. Παρ' όλα αυτά, μονάδες του ρωσικού στρατού συνέχισαν να πραγματοποιούν περιορισμένες επιθέσεις στο έδαφος της Λιβονίας, τις οποίες οι λιγότεροι Σουηδοί είχαν όλο και λιγότερο να αντιμετωπίσουν.

Κατά τη διάρκεια της δεύτερης μεγάλης εισβολής στη Λιβονία υπό την ηγεσία του στρατηγού Μπόρις Σερεμέτιεφ, οι ρωσικές δυνάμεις νίκησαν για πρώτη φορά έναν σουηδο-λιβικό στρατό 2.200 έως 3.800 ανδρών υπό τη διοίκηση του Σλίπενμπαχ στη μάχη του Έραστφερ στις 30 Δεκεμβρίου 1701. Οι σουηδικές απώλειες υπολογίζονται σε περίπου 1.000 άνδρες. Αφού οι νικητές Ρώσοι λεηλάτησαν και κατέστρεψαν την περιοχή, υποχώρησαν και πάλι, καθώς ο Σερεμέτιεφ φοβόταν επίθεση από τον Κάρολο ΧΙΙ, ο οποίος βρισκόταν στην Κουρλάνδη με ισχυρή στρατιωτική δύναμη. Από τη σουηδική σκοπιά, η άνιση ισορροπία δυνάμεων έκανε την επιτυχή υπεράσπιση της Λιβονίας όλο και πιο απίθανη, ιδίως καθώς η προηγούμενη περιφρόνηση για τους Ρώσους δεν φαινόταν να δικαιολογείται μετά την πρόσφατη νίκη τους. Ωστόσο, ο Κάρολος αρνήθηκε να επιστρέψει στη Λιβονία και απλώς έστειλε μερικά συμπληρωματικά στρατεύματα.

Όταν ο Κάρολος βάδισε από τη Βαρσοβία προς την Κρακοβία κατά τη θερινή εκστρατεία του 1702, εκθέτοντας έτσι το βόρειο θέατρο του πολέμου, ο Πέτρος είδε και πάλι την ευκαιρία για μια εισβολή. Από το Πσκοφ, ένας στρατός 30.000 ανδρών διέσχισε τα σουηδορωσικά σύνορα και έφτασε στο Έραστφερ στις 16 Ιουλίου. Εκεί, στις 19 Ιουλίου, ο ρωσικός στρατός σημείωσε αποφασιστικές νίκες εναντίον των Σουηδών, που αριθμούσαν περίπου 6.000 άνδρες, στη μάχη στο Hummelshof (ή Hummelsdorf), κοντά στο Dorpat και στο Marienburg στη Λιβονία. Σύμφωνα με σουηδικά στοιχεία, 840 δικοί τους νεκροί και 1.000 αιχμάλωτοι σκοτώθηκαν στην ίδια τη μάχη και άλλοι 1.000 κατά τη διάρκεια της μετέπειτα καταδίωξης από τους Ρώσους. Η μάχη σηματοδότησε το τέλος του στρατού της Λιβονίας και την αφετηρία της ρωσικής κατάκτησης της Λιβονίας. Καθώς οι εναπομείνασες σουηδικές δυνάμεις ήταν πολύ αδύναμες για να αντιμετωπίσουν τους Ρώσους σε ανοιχτή μάχη, το Βόλμαρ και το Μάριενμπουργκ καθώς και οι αγροτικές περιοχές της Λιβονίας έπεσαν στα χέρια των Ρώσων πριν από τα τέλη Αυγούστου. Ακολούθησαν εκτεταμένες καταστροφές και καταστροφή της Λιβονίας. Μετά τη λεηλασία, ο ρωσικός στρατός υποχώρησε στο Πσκοφ χωρίς να καταλάβει το κατακτημένο έδαφος.

Κατάκτηση της Newaumland και της Ingermanland

Με τον λιβονικό στρατό ουσιαστικά εξοντωμένο, ο Πέτρος μπορούσε να δημιουργήσει τις εδαφικές προϋποθέσεις για τον πραγματικό πολεμικό του στόχο, τη δημιουργία ενός λιμανιού της Βαλτικής. Μετά τη νικηφόρα εκστρατεία, ο στρατάρχης Μπόρις Σερεμέτιεφ οδήγησε τον ρωσικό στρατό προς τα βόρεια, προς τη λίμνη Λαντόγκα και τη Γη του Νιούαμ, καθώς εκεί η Βαλτική Θάλασσα έφτανε πιο μακριά στο ρωσικό έδαφος και φαινόταν κατάλληλη για τη δημιουργία λιμανιού. Η περιοχή αυτή εξασφαλιζόταν από τα σουηδικά φρούρια του Νότεμποργκ και του Κέξχολμ, καθώς και από ένα μικρό ναυτικό στη λίμνη Λαντόγκα, το οποίο είχε μέχρι στιγμής αποτρέψει κάθε ρωσική προέλαση. Για να αντιμετωπίσει αυτή την απειλή, ο Πέτρος Α' έχτισε ένα ναυπηγείο στη νοτιοανατολική όχθη της λίμνης Ladoga κοντά στο Olonetz, το οποίο στη συνέχεια κατασκεύασε έναν μικρό ρωσικό πολεμικό στόλο. Με αυτό, τα σουηδικά πλοία θα μπορούσαν να απωθηθούν στο φρούριο του Βίμποργκ και να αποτραπούν περαιτέρω ενέργειες των Σουηδών στη λίμνη. Στη συνέχεια οι Ρώσοι έστρεψαν την προσοχή τους στο φρούριο του Νότεμποργκ, το οποίο βρισκόταν σε ένα νησί του Νέβα στις εκβολές της λίμνης Λαντόγκα και προστάτευε τον ποταμό και τη λίμνη. Στα τέλη Σεπτεμβρίου άρχισε η πολιορκία του Γκέτεμποργκ από ρωσικό στρατό 14.000 ανδρών υπό τον στρατάρχη Σερεμέτιεφ. Οι Σουηδοί προσπάθησαν να καταλάβουν το φρούριο από τη Φινλανδία, αλλά μια σουηδική ενίσχυση 400 ανδρών αποκρούστηκε από τους πολιορκητές. Στις 11 Οκτωβρίου 1702, οι Ρώσοι κατέλαβαν την ακρόπολη, την οποία κατείχαν τελευταία μόνο 250 άνδρες. Με την κατάληψη του Γκέτεμποργκ, ο Πέτρος ήλεγχε πλέον τη λίμνη Λαντόγκα, τον Νέβα, τον Κόλπο της Φινλανδίας και την Ίνγκερμανλαντ. Λόγω της στρατηγικής σημασίας του φρουρίου, ο τσάρος άλλαξε το όνομά του σε Schlüsselburg.

Η επόμενη κίνηση του Πέτρου ήταν η πολιορκία του Νιενσάνζ, ενός βιώσιμου εμπορικού σταθμού και στρατηγικά σημαντικού σημείου στις εκβολές του Νέβα στον Κόλπο της Φινλανδίας, τον Μάρτιο του 1703. 20.000 Ρώσοι στρατιώτες επιτέθηκαν στο σουηδικό φρούριο. Άρχισαν την πολιορκία και τον βομβαρδισμό του φρουρίου. Στις 4 Μαΐου, τα στρατεύματα του Μπόρις Σερεμέτιεφ, με τη βοήθεια του νέου ρωσικού ναυτικού, κατάφεραν να καταλάβουν το φρούριο, το οποίο ήταν επανδρωμένο με 600 άνδρες. Στις 18 Μαΐου, η Ρωσία κέρδισε την πρώτη της νίκη στο νερό. Οκτώ ρωσικές κωπηλατικές βάρκες υπό τη διοίκηση του Πέτρου Α΄ κατάφεραν να νικήσουν δύο σουηδικά πλοία σε μια ναυμαχία στις εκβολές του Νέβα.

Με τον Νέβα να ελέγχεται πλέον πλήρως από τις ρωσικές δυνάμεις, ο τσάρος Πέτρος άρχισε να χτίζει μια οχυρωμένη πόλη στο ελώδες δέλτα του ποταμού το 1703, η οποία θα γινόταν η νέα ρωσική πρωτεύουσα το 1711 με το όνομα Αγία Πετρούπολη. Ωστόσο, η νέα πόλη χρειαζόταν προστασία. Με την κατάληψη και την οχύρωση του Kotlin και, απέναντί του στη θάλασσα, με την κατασκευή της Κρονστάνδης, κατέστη αδύνατη η διείσδυση των βαθύπλουτων σουηδικών πολεμικών πλοίων από τη θάλασσα. Ταυτόχρονα, ο Τσάρος διεύρυνε τον στόλο του, ώστε να είναι ανώτερος από τους Σουηδούς και στη θάλασσα. Η Ρωσία είχε ήδη έναν πολεμικό στόλο 40 πλοίων στη Βαλτική Θάλασσα την άνοιξη του 1704.

Το υπόλοιπο Ίνγκερμανλαντ, συμπεριλαμβανομένων των Jaama και Koporje, θα μπορούσε επίσης να καταληφθεί από τους Ρώσους μέσα σε λίγες εβδομάδες μετά την κατάληψη του Nyenschantz από μια ρωσική διοίκηση πεζικού υπό τον υποστράτηγο Nikolai von Werdin, καθώς οι Σουηδοί δεν διέθεταν σημαντικά στρατεύματα ή οχυρά εκεί. Ειδικά στο βορρά, τα φινλανδικά φρούρια του Βίμποργκ (Viipuri) και του Κέξχολμ (Käkisalmi) βρίσκονταν πολύ κοντά στα κατακτημένα εδάφη. Τον Ιούλιο του 1703, λοιπόν, πραγματοποιήθηκε η πρώτη ρωσική επίθεση στη Φινλανδία, με στόχο το φρούριο του Βίμποργκ. Αυτό επρόκειτο να προσβληθεί από την πλευρά της θάλασσας από τον κωπηλατικό στόλο και από την πλευρά της ξηράς από ένα πολιορκητικό σώμα υπό τον Μενσίκοφ. Στην πορεία, οι ρωσικές δυνάμεις αντιμετώπισαν ένα σουηδο-φινλανδικό απόσπασμα στο Sestrorezk (→ Μάχη του Systerbäck), το οποίο, ωστόσο, αναγκάστηκε να υποχωρήσει στο Vyborg μετά από μια σειρά σκληρών μαχών. Ωστόσο, υπό τον φόβο της απόβασης σουηδικών δυνάμεων, τα σχέδια πολιορκίας εγκαταλείφθηκαν και οι ρωσικές δυνάμεις διατάχθηκαν να επιστρέψουν.

Αφού το ρωσικό σώμα επέστρεψε από τη Φινλανδία, ο Πέτρος το έστειλε στη Λιβονία και την Εσθονία για να υποστηρίξει τον πολωνό βασιλιά Αύγουστο Β' που βρισκόταν σε δύσκολη θέση. Αντί να πολιορκήσουν τα αδύναμα φρουρούμενα οχυρά των Σουηδών, οι Ρώσοι αρκέστηκαν στο να καταστρέψουν τη χώρα.

Εδραίωση της ρωσικής θέσης στις χώρες της Βαλτικής

Ακόμη και μετά τις ρωσικές επιτυχίες στην περιοχή του Νέβα, ο Κάρολος δεν ήταν διατεθειμένος να ενισχύσει τις δυνάμεις της Λιβονίας ή να επέμβει προσωπικά σε αυτό το θέατρο του πολέμου, αν και είχε εγκατασταθεί στις αρχές του 1704 στη γειτονική Δυτική Πρωσία. Έτσι, με διαταγή του, όλες οι στρατιές στη σουηδική ενδοχώρα έπρεπε να οδηγηθούν στην Πολωνία, και τον Ιούλιο του 1704 ο Σουηδός βασιλιάς απογύμνωσε ακόμη περισσότερο τη Λιβονία όταν μετέφερε 30.000 άνδρες στη Βαρσοβία για να εξασφαλίσει την εκλογή του ευνοούμενου του ως πολωνού βασιλιά.

Ο στόλος που εξόπλισε ο Πέτρος Α', ο οποίος στρεφόταν κατά της σουηδικής εμπορικής ναυτιλίας, επιτρεπόταν επίσης να πολεμηθεί μόνο από λίγες φρεγάτες. Προκειμένου να διαταράξει τα σχέδια των Ρώσων για ένα νέο λιμάνι της Βαλτικής, ένας μικρός σουηδικός στόλος με ένα πλοίο γραμμής, πέντε φρεγάτες και πέντε ταξιαρχίες απέπλευσε στον Κόλπο της Φινλανδίας μετά τον χειμώνα, με αποστολή να καταστρέψει τον ρωσικό στόλο και τη νέα πόλη στα έλη του Νέβα. Με ενισχύσεις 1000 ανδρών από το Βίμποργκ, επρόκειτο να πραγματοποιηθεί επίθεση στην ξηρά και στη θάλασσα. Ωστόσο, μετά από μια αρχικά επιτυχημένη απόβαση στο οχυρωμένο νησί της Κρονστάνδης, το εγχείρημα έπρεπε να εγκαταλειφθεί λόγω της επίμονης αντίστασης και ο στόλος απέπλευσε προς τα πίσω.

Περαιτέρω μάχες διεξήχθησαν στη λίμνη του Πείπου, η κυριαρχία της οποίας ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για την κατάκτηση της Λιβονίας. Εδώ, οι Σουηδοί αρχικά εξακολουθούσαν να κυριαρχούν, έχοντας στη διάθεσή τους 14 σκάφη με 98 κανόνια. Για να το αντιμετωπίσουν αυτό, κατά τους χειμερινούς μήνες του 1703 οι Ρώσοι έχτισαν

Ήδη το καλοκαίρι του 1704, ένας ρωσικός στρατός υπό τη διοίκηση του στρατάρχη Georg Benedikt von Ogilvy (1651-1710), στάλθηκε από το Ingermanland για να κατακτήσει τη Νάρβα. Ταυτόχρονα, ένας άλλος στρατός προωθήθηκε εναντίον της Ντορπάτ. Στόχος των επιχειρήσεων αυτών ήταν η κατάληψη αυτών των σημαντικών συνοριακών φρουρίων, προστατεύοντας έτσι το Ίνγκερμανλαντ, το οποίο είχε κατακτηθεί το προηγούμενο έτος με τη σχεδιαζόμενη πρωτεύουσά του, και η κατάκτηση της Λιβονίας. Μια απόπειρα σουηδικής ανακούφισης υπό τον Schlippenbach με 1.800 εναπομείναντες στρατιώτες απέτυχε με την απώλεια ολόκληρης της δύναμης. Στις αρχές Ιουνίου, η Ντορπάτ περικυκλώθηκε και στις 14 Ιουλίου 1704 η πόλη έπεσε στα χέρια των Ρώσων. Ήδη από τον Απρίλιο, η Νάρβα είχε περικυκλωθεί από 20.000 Ρώσους με τον Πέτρο Α' παρόντα. Τρεις εβδομάδες μετά το Ντορπάτ, το φρούριο αυτό έπεσε επίσης στις 9 Αυγούστου μετά από σφοδρή επίθεση και σκληρές μάχες στην πόλη. Κατά την κατάκτηση της Νάρβα, 1.725 Σουηδοί αιχμαλωτίστηκαν.

Αποτυχημένες σουηδικές επιθέσεις στην Αγία Πετρούπολη

Μετά τις επιτυχίες των προηγούμενων ετών, η Ρωσία παρέμεινε σε αμυντική θέση το 1705 και επικεντρώθηκε στη διασφάλιση των κατακτήσεων. Οι Σουηδοί, από την άλλη πλευρά, πέρασαν στην επίθεση αφού αιφνιδιάστηκαν από την ταχεία πρόοδο στην κατασκευή της Αγίας Πετρούπολης. Για το σκοπό αυτό, 6.000 νεοσύλλεκτοι στάλθηκαν στις επαρχίες της Βαλτικής για να ενισχύσουν τις δυνάμεις. Μια πρώτη επίθεση σουηδικών στρατευμάτων κατά της πρόσφατα οχυρωμένης Κροστάνδης τον Ιανουάριο του 1705 έληξε ουσιαστικά χωρίς αποτέλεσμα. Την άνοιξη, ένας στόλος 20 πολεμικών πλοίων απέπλευσε από την Καρλσκρόνα στο Βίμποργκ και στη συνέχεια στην Κρονστάνδη. Το εγχείρημα της απόβασης απέτυχε, όπως και το προηγούμενο έτος, με τους Σουηδούς να θρηνούν αρκετές εκατοντάδες απώλειες. Μια τρίτη απόπειρα απόβασης στην Κρονστάνδη απέτυχε στις 15 Ιουλίου με την απώλεια 600 Σουηδών. Μέχρι τον Δεκέμβριο, η σουηδική μοίρα έπλεε στον Κόλπο της Φινλανδίας και διέκοπτε το εμπόριο αγαθών. Ωστόσο, η ασυμφωνία ήταν ήδη εμφανής μεταξύ των περιφερειακών σουηδικών διοικητών, οι οποίοι ήταν επιρρεπείς σε ασυντόνιστες ατομικές ενέργειες, τις οποίες οι Ρώσοι δεν δυσκολεύτηκαν να αποκρούσουν.

Το 1706, μόνο λίγες μάχες έλαβαν χώρα στις σουηδικές επαρχίες της Βαλτικής. Κατά το πρώτο εξάμηνο του έτους, τα ρωσικά στρατεύματα αναπτύχθηκαν στο πολωνικό θέατρο του πολέμου για να υποστηρίξουν τον σκληρά δοκιμαζόμενο βασιλιά Αύγουστο Β' και να δεσμεύσουν τον Κάρολο ΧΙΙ στην Πολωνία. Στο βορρά, ο Πέτρος Α΄ παρέμεινε αμυντικός. Οι σουηδικές δυνάμεις δεν ήταν αρκετά ισχυρές για επιθετικές επιχειρήσεις. Εκτός από μερικές εξορμήσεις στη Ρωσία, μια νέα προέλαση του στόλου με 14 πολεμικά πλοία έγινε στην Αγία Πετρούπολη, αλλά και πάλι χωρίς αποτέλεσμα. Το Βίμποργκ, απ' όπου η Πετρούπολη είχε δεχτεί αρκετές επιθέσεις, πολιορκήθηκε για λίγο από ρωσικό στρατό 20.000 ανδρών από τις 11 Οκτωβρίου 1706, αλλά και αυτή η πολιορκία ήταν ανεπιτυχής. Παρ' όλα αυτά, το 1707 μόνο λίγες μόνο κύριες πόλεις και φρούρια στη Βαλτική παρέμεναν σε σουηδικά χέρια, όπως η Ρίγα, το Περνάου, το Άρενσμπουργκ και το Ρεβάλ. Εν τω μεταξύ, η αναμενόμενη επίθεση του Καρόλου στη Ρωσία οδήγησε σε μια παύση σε αυτό το θέατρο του πολέμου.

Οι ρωσικές νίκες εξασφαλίζονταν μέχρι τώρα πάντα με σαφή αριθμητική υπεροχή. Η τακτική επικεντρώθηκε στα αδύνατα σημεία του εχθρού με επιθέσεις σε απομονωμένα σουηδικά φρούρια με μικρές φρουρές. Στην αρχή, ο ρωσικός στρατός απέφευγε να επιτεθεί σε μεγαλύτερα φρούρια. Η προγραμματισμένη χρήση της τακτικής της καμένης γης ήταν ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα του πολέμου εκ μέρους των Ρώσων. Στόχος τους ήταν να καταστήσουν τις χώρες της Βαλτικής ακατάλληλες ως σουηδική βάση για περαιτέρω επιχειρήσεις. Πολλοί κάτοικοι απήχθησαν από τον ρωσικό στρατό. Πολλοί από αυτούς κατέληξαν ως δουλοπάροικοι στα κτήματα υψηλών Ρώσων αξιωματικών ή πουλήθηκαν ως σκλάβοι στους Τατάρους ή τους Οθωμανούς. Ο ρωσικός στρατός είχε αποκτήσει αυτοπεποίθηση μέσω των επιτυχημένων επιχειρήσεων στη Βαλτική. Απέδειξαν ότι ο στρατός του Τσάρου είχε αναπτυχθεί αποτελεσματικά μέσα σε λίγα μόλις χρόνια.

Με την Ειρήνη του Altranstädt, ο Κάρολος ΧΙΙ πέτυχε να πείσει τον Αύγουστο Β' να παραιτηθεί από τον πολωνικό θρόνο μετά από έξι μακρά χρόνια πολέμου. Ωστόσο, η επιτυχία αμαυρώθηκε από το γεγονός ότι εν τω μεταξύ η πλειονότητα των σουηδικών επαρχιών της Βαλτικής ήταν υπό ρωσική κατοχή. Επιπλέον, το 1706 ένας ρωσικός στρατός είχε εισβάλει και καταλάβει τη δυτική Πολωνία. Κατά τη διάρκεια της πορείας του προς τη Σαξονία, ο Κάρολος είχε υποσχεθεί στις ανήσυχες δυτικοευρωπαϊκές μεγάλες δυνάμεις να μην παρεμβαίνουν στον στρατό του στον Πόλεμο της Ισπανικής Διαδοχής, αλλά να επιστρέψει στην Ανατολή. Ο Τσάρος Πέτρος, ο τελευταίος αντίπαλος του Καρόλου, επρόκειτο επομένως να εξαλειφθεί με μια άμεση εκστρατεία στην πρωτεύουσά του, τη Μόσχα. Ωστόσο, αυτό αποδείχθηκε εξαιρετικά δυσμενές για τους Σουηδούς, καθώς οι ρωσικές δυνάμεις εφάρμοζαν συνεχώς τακτικές καμένης γης και έτσι προκαλούσαν δυσκολίες στον ανεφοδιασμό του σουηδικού στρατού. Ο Κάρολος προσπάθησε να αντιμετωπίσει αυτές τις δυσκολίες μετακινούμενος στην Ουκρανία, ώστε να είναι σε θέση να επιτεθεί στη Μόσχα από το νότο. Με τον τρόπο αυτό, υπέστη μια αποφασιστική ήττα στην Πολτάβα το 1709, η οποία σήμανε το τέλος του σουηδικού στρατού στη Ρωσία. Στο άκουσμα της ήττας του μέχρι τότε σχεδόν ανίκητου Σουηδού βασιλιά, η Δανία και η Σαξονία επανήλθαν στον πόλεμο, ενώ ο Κάρολος, αποκομμένος από τη μητέρα πατρίδα, στράφηκε νότια προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπου πέρασε τα επόμενα χρόνια σε αναγκαστική εξορία. Ωστόσο, μια άμεση δανική εισβολή στη νότια Σουηδία απέτυχε, αποτρέποντας μια γρήγορη συμμαχική νίκη και παρατείνοντας τον πόλεμο.

Η ρωσική εκστρατεία του Καρόλου ΧΙΙΙ.

Οι κύριοι στόχοι του Καρόλου μετά την Ειρήνη του Altranstädt ήταν η απελευθέρωση των κατεχόμενων εδαφών στις σουηδικές επαρχίες της Βαλτικής και η σύναψη μιας διαρκούς ειρήνης που θα εξασφάλιζε τη θέση της Σουηδίας ως μεγάλης δύναμης. Ως εκ τούτου, τον Φεβρουάριο, τον Ιούνιο και τον Αύγουστο του 1707, απέρριψε αρκετές προτάσεις ειρήνης από τον τσάρο στο Altranstädt, επειδή τις θεωρούσε παραπλανητικό ελιγμό και ήθελε να συνάψει ειρήνη με τον Πέτρο Α' μόνο με τους δικούς του όρους. Στην πραγματικότητα, η Ρωσία ήταν πρόθυμη να συνάψει ειρήνη και θα ήταν ικανοποιημένη με την Ίνγκερμανλαντ. Ωστόσο, η συνέχιση του πολέμου επιβλήθηκε από τον Σουηδό βασιλιά.

Ο Κάρολος ΧΙΙ ήλπιζε να επιτύχει τους πολεμικούς του στόχους χωρίς να μετατρέψει τις σουηδικές επαρχίες της Βαλτικής σε πεδίο μάχης. Για το λόγο αυτό, η προέλαση στην Αγία Πετρούπολη αποκλείστηκε εξαρχής. Αντίθετα, ο Κάρολος ήθελε να ελιχθεί ο ρωσικός στρατός έξω από την Πολωνία για να αποφύγει την περαιτέρω καταστροφή της χώρας, η οποία ήταν πλέον σύμμαχος της Σουηδίας. Από τα ρωσικά σύνορα, ο σουηδικός στρατός επρόκειτο τότε να προελάσει απευθείας εναντίον της Μόσχας, ενώ ταυτόχρονα οι συμμαχικοί Οθωμανοί προωθούσαν επίθεση στα νότια ρωσικά σύνορα.

Τον Σεπτέμβριο του 1707 ξεκίνησε η μακρά εκστρατεία κατά της Ρωσίας. Ο κύριος σουηδικός στρατός αποτελούνταν από 36.000 έμπειρους και ξεκούραστους στρατιώτες, πρόσφατα ντυμένους και εξοπλισμένους με νέα όπλα. Το σουηδικό πολεμικό ταμείο είχε αυξηθεί κατά αρκετά εκατομμύρια δολάρια. Η προέλαση επρόκειτο να γίνει απευθείας μέσω του Σμολένσκ. Από ρωσικής πλευράς, υπήρχε η ελπίδα ότι ο στρατός του Menshikov, ο οποίος βρισκόταν ακόμη στην Πολωνία, θα μπορούσε να ανακόψει την προέλαση του Καρόλου για αρκετό διάστημα ώστε ο Τσάρος Πέτρος να οργανώσει άμυνα κατά μήκος των ρωσικών συνόρων. Ωστόσο, η κράτηση της Πολωνίας δεν ήταν η πρόθεση. Αντ' αυτού, ο υποχωρών ρωσικός στρατός του Μενσίκοφ θα υιοθετούσε μια πολιτική καμένης γης, στερώντας από τον προελαύνοντα σουηδικό στρατό τη βάση ανεφοδιασμού του. Στις 7 Σεπτεμβρίου 1707, ο τελευταίος πέρασε τα πολωνικά σύνορα στο Steinau an der Oder. Ο στρατός του Menshikov απέφυγε τη μάχη και υποχώρησε από το δυτικό τμήμα της Πολωνίας προς τα ανατολικά, πίσω από τον Βιστούλα. Κατά την υποχώρηση, ο Menshikov έβαλε να κάψουν τα χωριά κατά μήκος του δρόμου, να δηλητηριάσουν τα πηγάδια και να καταστρέψουν όλα τα καταστήματα. Στα τέλη Οκτωβρίου 1707, λόγω της λασπώδους περιόδου που ξεκίνησε το φθινόπωρο, ο Κάρολος έβαλε τον στρατό του να κρατηθεί ανατολικά του Πόζεν, όπου οι νεοσυλλέκτοι αύξησαν τις σουηδικές δυνάμεις σε δύναμη 44.000 ανδρών. Αφού ο παγετός έκανε τους δρόμους και πάλι βατούς και τα ποτάμια είχαν παγώσει, ο σουηδικός στρατός διέσχισε τον παγωμένο Βιστούλα τις τελευταίες ημέρες του 1707 μετά από τέσσερις μήνες ανάπαυσης. Ο Menshikov απέφυγε και πάλι την αντιπαράθεση και υποχώρησε περαιτέρω. Αντί να ακολουθήσουν το μονοπάτι που είχε καταστραφεί από τον ρωσικό στρατό, οι Σουηδοί βάδισαν μέσω της Μασούριας, η οποία θεωρούνταν αδιάβατη, παρακάμπτοντας έτσι τις προετοιμασμένες αμυντικές γραμμές των Ρώσων.

Η άμεση προέλαση στη Μόσχα αποτυγχάνει

Στα μέσα Ιανουαρίου 1708, ο σουηδικός στρατός άφησε πίσω του τη Μασούρια και έφτασε στο Γκρόντνο στις 28 Ιανουαρίου 1708. Ο τσάρος Πέτρος, ο οποίος συναντήθηκε με τον Μενσικόφ όχι μακριά από την πόλη, θεώρησε ότι η δύναμη του ρωσικού στρατού ήταν πολύ μικρή για να μπορέσει να σταματήσει τον σουηδικό στρατό εκεί και διέταξε περαιτέρω υποχώρηση προς τα λιθουανορωσικά σύνορα. Η σουηδική προέλαση συνεχίστηκε μέχρι τις αρχές Φεβρουαρίου, όταν ο στρατός του Καρόλου ΧΙΙΙ κινήθηκε σε χειμερινό στρατόπεδο κοντά στη λιθουανική πόλη Σμόργκον. Κατά τη διάρκεια αυτής της παραμονής, ο Κάρολος συναντήθηκε με τον στρατηγό Lewenhaupt. Οι επιπτώσεις της ρωσικής τακτικής είχαν ήδη γίνει αισθητές με τη μορφή ελλείψεων εφοδιασμού που απειλούσαν την περαιτέρω προέλαση. Έτσι, ο Καρλ και ο Λεουενχάουπτ συμφώνησαν ότι ο τελευταίος δεν θα ενωνόταν με τον κύριο στρατό του Καρλ με τον στρατό των 12.000 λιβονιών και ένα τρένο ανεφοδιασμού μέχρι τα μέσα του έτους. Η έλλειψη προμηθειών ανάγκασε τον σουηδικό στρατό να μετακινηθεί στα μέσα Μαρτίου στο Radovskoviche κοντά στο Μινσκ, όπου η κατάσταση εφοδιασμού ήταν λιγότερο επισφαλής. Ο στρατός παρέμεινε εκεί για άλλους τρεις μήνες για να προετοιμαστεί για την επερχόμενη εκστρατεία. Για την υποστήριξη του Πολωνού βασιλιά Stanislaus I Leszczyński κατά τη διάρκεια της απουσίας του Καρόλου, 5.000 άνδρες αποσπάστηκαν και στάλθηκαν πίσω, μειώνοντας τον στρατό σε 38.000. Ο σουηδικός στρατός ήταν τώρα διασκορπισμένος μεταξύ Γκρόντνο και Ραντόβσκοβιτς, ενώ ο ρωσικός στρατός των 50.000 ανδρών είχε τοποθετηθεί κατά μήκος της γραμμής από το Πόλοζκ στον ποταμό Ντούνα έως το Μογκίλεφ στον ποταμό Ντνέπρ. Εκτός από την προστασία της Μόσχας από τον Σερεμέτεφ, ο ρωσικός στρατός επεδίωκε επίσης να αντιμετωπίσει μια πιθανή απειλή για την Αγία Πετρούπολη, γεγονός που οδήγησε σε μεγαλύτερη διάσπαση των δυνάμεων. Ο Κάρολος απέρριψε την πρόταση του συμβούλου του Καρλ Πάιπερ να κατευθύνει την περαιτέρω προέλαση προς την Αγία Πετρούπολη και να εξασφαλίσει έτσι τις επαρχίες της Λιβονίας και αποφάσισε να συνεχίσει την πορεία προς τη Μόσχα. Μετά την έναρξη της θερινής εκστρατείας την 1η Ιουνίου, ο σουηδικός στρατός διέσχισε τον Μπερεζίνα στις 18 Ιουνίου. Οι ρωσικές δυνάμεις μπόρεσαν να αποφύγουν την προσπάθεια των Σουηδών να τις παρακάμψουν και υποχώρησαν πίσω από το επόμενο φράγμα του ποταμού, τον Ντρουτ. Στις 30 Ιουνίου, κοντά στο χωριό Halovchyn, ο Κάρολος έφτασε στον Vabitch, έναν κλάδο του Drut. Εκεί βρισκόταν η κύρια αμυντική γραμμή του ρωσικού στρατού και ακολούθησε μάχη. Στη μάχη του Γκόλοβτσιν στις 14 Ιουλίου 1708, οι Σουηδοί νίκησαν τον ρωσικό στρατό των 39.000 ανδρών υπό τον Σερεμέτεφ, ο οποίος, ωστόσο, κατάφερε να αποσύρει τα στρατεύματά του με τάξη. Η νίκη χαρακτηρίζεται ως πύρρειος νίκη για τους Σουηδούς, καθώς πολλοί από τους 1.000 τραυματίες πέθαναν λόγω της ανεπαρκούς ιατρικής περίθαλψης. Η ίδια η μάχη δεν ήταν καθοριστική για τον πόλεμο, αν και οι Σουηδοί μπόρεσαν να ξεπεράσουν τα εμπόδια των ποταμών από βορρά προς νότο και ο δρόμος προς τη Μόσχα άνοιξε.

Προκειμένου να περιμένει την άφιξη του στρατηγού Lewenhaupt με τις ενισχύσεις από τη Λιβονία και τα επειγόντως αναγκαία τρένα ανεφοδιασμού, ο Καρλ σταμάτησε την προέλαση του κύριου σουηδικού στρατού στο Mogilew. Ο Lewenhaupt είχε πράγματι ξεκινήσει από τη Ρίγα στα τέλη Ιουνίου με 13.000 ενισχύσεις και 16 κανόνια, αλλά ο κακός καιρός καθυστέρησε την προέλασή του. Όταν ο κύριος σουηδικός στρατός διέσχισε τον Δνείπερο την πρώτη εβδομάδα του Αυγούστου, ο στρατός του Lewenhaupt δεν είχε ακόμη φτάσει. Ο Καρλ βάδισε τώρα νοτιοανατολικά για να προσελκύσει την προσοχή των Ρώσων και να προστατεύσει το στρατό ανεφοδιασμού από επίθεση. Στις 21 Αυγούστου, οι Σουηδοί έφτασαν στο Chemikov στον ποταμό Sosh, όπου κράτησαν για άλλη μια εβδομάδα. Όταν ο Κάρολος έστρεψε την προέλασή του πάλι προς τα βόρεια στις 23 Αυγούστου, ο δρόμος προς το Σμολένσκ ήταν ελεύθερος, καθώς ο Πέτρος Α' είχε εγκαταλείψει τη θέση του στο Χόρκι λόγω αυτής της προέλασης και τον είχε ακολουθήσει.

Ο Πέτρος Α΄ αναγκάστηκε να βάλει τα στρατεύματά του και πάλι βόρεια για να εμποδίσει τη σουηδική προέλαση. Όταν οι Σουηδοί έφθασαν στο Moljatitschi, βρήκαν μπροστά τους σημαντικό αριθμό ρωσικών στρατιωτικών δυνάμεων να εμποδίζουν το δρόμο προς το Σμολένσκ. Στην εμπλοκή που ακολούθησε, οι Ρώσοι που υπερείχαν αριθμητικά υπέστησαν και πάλι περισσότερες απώλειες, με 700 νεκρούς έναντι 300 των Σουηδών. Μια πιθανή εμπλοκή με τον κύριο ρωσικό στρατό δεν πραγματοποιήθηκε, επειδή οι Ρώσοι υποχώρησαν καθώς ο Καρλ έφερε ενισχύσεις. Η αναμέτρηση στο Malatitze ήταν ωστόσο σημαντική, διότι εκεί οι Ρώσοι επιτέλους επέδειξαν το αυξημένο ηθικό και την ικανότητά τους στη μάχη. Εν τω μεταξύ, τα στρατεύματα του Τσάρου είχαν φτάσει τουλάχιστον στο επίπεδο των Σαξόνων, όπως σημείωσε ένας Σουηδός διοικητής μετά τη μάχη:

Ο σουηδικός στρατός ανεφοδιασμού καταστρέφεται

Ο Πέτρος διατήρησε τη στρατηγική του να μην αντιμετωπίσει μια αποφασιστική μάχη- ο στρατός του υποχώρησε στα δάση. Στις 4 Σεπτεμβρίου, ο Κάρολος συνέχισε την προέλασή του και έφτασε στο Τατάρσκ και το Σταρίσι. Εκεί, ωστόσο, αναγκάστηκε να παραδεχτεί την απελπιστική του κατάσταση όταν τα αποθέματα τροφίμων έφτασαν σε κρίσιμο σημείο και οι ανιχνευτές ανέφεραν ότι μπροστά του δεν υπήρχε τίποτα άλλο παρά κατεστραμμένη γη. Οι λιποταξίες αυξάνονταν και τα νέα για τη στήλη ανεφοδιασμού του Lewenhaupt εξακολουθούσαν να μην έρχονται. Τελικά, ο Σουηδός βασιλιάς αποφάσισε να διακόψει την πορεία προς τη Μόσχα. Ο κύριος στόχος του τώρα ήταν να κρατήσει τον στρατό του ζωντανό, και έτσι στις 15 Σεπτεμβρίου στράφηκε νότια προς τις περιοχές που δεν είχαν ακόμη καταστραφεί.

Όταν ο Κάρολος έφυγε από το Τατάρσκ στα μέσα Σεπτεμβρίου, ο στρατός ανεφοδιασμού του Lewenhaupt βρισκόταν ακόμη 80 μίλια μακριά από τον κύριο σουηδικό στρατό. Ο Πέτρος σχεδίαζε να εκμεταλλευτεί το χάσμα μεταξύ των δύο στρατών και έθεσε τον στρατηγό Σερεμέτεφ επικεφαλής του κύριου ρωσικού στρατού για να ακολουθήσει τον στρατό του Καρόλου. Μαζί με τον στενότερο έμπιστό του, τον Μενσίκοφ, τον οποίο είχε αναγάγει σε δούκα του Ίνγκερμανλαντ μετά τη νίκη στο Καλίς, ο ίδιος ο τσάρος ανέλαβε τη διοίκηση δέκα ταγμάτων του πιο έμπειρου πεζικού του, δέκα συνταγμάτων δραγουμάνων και τεσσάρων πυροβολαρχιών έφιππου πυροβολικού, συνολικά 11.625 άνδρες. Η δύναμη του Lewenhaupt αποτελούνταν από 7.500 πεζικάριους και 5.000 ιππείς που συνόδευαν ένα τρένο ανεφοδιασμού σχεδόν 1.000 βαγονιών. Στις 18 Σεπτεμβρίου, ο Lewenhaupt έφτασε στο Dnepr. Η διάσχιση του ποταμού διήρκεσε μια ολόκληρη εβδομάδα, κατά τη διάρκεια της οποίας οι Ρώσοι πλησίασαν τους Σουηδούς και τελικά εγκατέλειψαν την καταδίωξη. Στις 27 Σεπτεμβρίου, οι Σουηδοί πιάστηκαν κοντά στο χωριό Lesnaya. Στη μάχη της Lesnaya έχασαν ολόκληρο το τρένο ανεφοδιασμού τους, καθώς και 607 ιππείς, 751 δραγώνες και 4449 πεζικάριους, εκ των οποίων 3000 άνδρες αιχμαλωτίστηκαν. Ο Lewenhaupt οδήγησε τα εναπομείναντα υπολείμματα στον κύριο σουηδικό στρατό δέκα ημέρες αργότερα, και έτσι στις 6 Οκτωβρίου ο βασιλιάς έλαβε πολύ διαφορετικά νέα από το τρένο ανεφοδιασμού του απ' ό,τι ήλπιζε.

Μακριά, μια άλλη σουηδική προέλαση ηττήθηκε από τις ρωσικές δυνάμεις την ίδια στιγμή. Μια σουηδική δύναμη 12.000 ανδρών επρόκειτο να κατακτήσει την Ίνγκερμανλαντ από τη Φινλανδία και να κάψει τη νέα ρωσική πόλη της Αγίας Πετρούπολης. Ωστόσο, λόγω της ισχυρής άμυνας της πόλης, οι Σουηδοί αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το σχέδιο και να υποχωρήσουν προς το Βίμποργκ με απώλειες 3.000 ανδρών.

Ο Κάρολος ΧΙΙ μετακινείται νότια στην Ουκρανία

Ο στόχος του Καρόλου ΧΙΙ να βαδίσει από τη Σεβέρια κατά μήκος του στενού της Καλούγκα προς τη Μόσχα μόλις βελτιωθεί η κατάσταση εφοδιασμού του στρατού δεν ήταν πλέον εφικτός λόγω της καταστροφής στη Λεσνάγια. Ως εκ τούτου, ο Κάρολος κατέφυγε σε μια νέα στρατηγική: είχε ήδη έρθει σε επαφή με τον ετμάνο των Ουκρανών Κοζάκων, Ιβάν Μασέπα, εδώ και αρκετό καιρό. Το φθινόπωρο του 1707 είχε ξεσπάσει στην περιοχή του Ντον η εξέγερση των Κοζάκων και των αγροτών του Μπουλαβίν, η οποία στρεφόταν κατά της εξουσίας του τσάρου και καταπνίγηκε αυστηρά από τον Πέτρο Α. Ο Μασέπα είχε επαφή με τον τσάρο. Ο Μασέπα είχε χάσει την εύνοια του Τσάρου, ο οποίος θεώρησε ότι η Ρωσία παραβίασε τη Συνθήκη του Περέιασλαβ. Έκτοτε, αναζητούσε έναν τρόπο για να απελευθερώσει την Ουκρανία από τον εναγκαλισμό της Ρωσίας. Για τον σκοπό αυτό, υποσχέθηκε στον Σουηδό βασιλιά ότι θα τον υποστήριζε με έναν στρατό 100.000 ανδρών αν οι Σουηδοί προωθούνταν στην Ουκρανία. Στη συνέχεια, ο Κάρολος ΧΙΙ βάδισε στην Ουκρανία ενάντια στις συμβουλές των στρατηγών του. Όμως οι αναμενόμενες ενισχύσεις από τους Κοζάκους δεν πραγματοποιήθηκαν- οι Ρώσοι είχαν στείλει στρατό υπό τον στρατηγό Μενσικόφ, τα στρατεύματα του οποίου κατέλαβαν την πρωτεύουσα του Μασέπα, το Μπατουρίν, και σκότωσαν με συνοπτικές διαδικασίες πολλούς από τους υποστηρικτές του, συμπεριλαμβανομένων 6.000 έως 7.500 απωλειών μεταξύ των πολιτών. Έτσι, ο Μασέπα ήταν σε θέση να παράσχει μόνο ένα μικρό μέρος των υποσχόμενων ανδρών, 3.000 στην αρχή και αργότερα 15.000. Ο Καρλ πέρασε τον χειμώνα στην Ουκρανία, έχοντας ακόμα την πεποίθηση ότι θα πετύχαινε τους στόχους του την επόμενη χρονιά. Στις 23 Δεκεμβρίου, ένα ρωσικό τάγμα αντιμετώπισε τους Σουηδούς στο Weprik του Psel, αντιστεκόμενο στους επιτιθέμενους μέχρι τις 7 Ιανουαρίου. Στα τέλη Ιανουαρίου 1709, συνέχισε την πορεία του προς το νότο. Ωστόσο, ο χειμώνας του 1708 είχε επιπτώσεις

Η καταστροφή στην Πολτάβα

Έτσι, στις αρχές της άνοιξης του 1709, λιγότεροι από 30.000 άνδρες με λίγα κανόνια, δηλαδή το ήμισυ του σουηδικού στρατού, ήταν έτοιμοι για δράση στη Ρωσία. Ειδικά οι στρατιώτες που είχαν στρατολογηθεί στη Γερμανία δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν το κρύο. Υποστηρίχθηκαν από τις κοζάκικες μονάδες του Ζαπόροζ, γεγονός που ανάγκασε τον τσάρο Πέτρο να διαιρέσει τις δυνάμεις του. Παρά την τεταμένη κατάσταση εφοδιασμού, ο Κάρολος αποφάσισε να πολιορκήσει την πόλη Πολτάβα, μια βάση εφοδιασμού με μεγάλα αποθέματα πυρίτιδας και άλλων προμηθειών. Στις αρχές Απριλίου 1709 απέκλεισε την πόλη με 8.000 στρατιώτες του, περιμένοντας μια γρήγορη παράδοση. Ωστόσο, η ρωσική φρουρά υπό τον συνταγματάρχη Α. Κελίν υποστηρίχθηκε από Ουκρανούς κοζάκους και τον τοπικό πληθυσμό και άντεξε για 87 ημέρες. Αφού ο Τσάρος Πέτρος νίκησε τους Κοζάκους του Ζαπόροζ, στράφηκε προς την Πολτάβα με τον συνολικό στρατό του που αριθμούσε 60.000 άνδρες για να λεηλατήσει την πολιορκημένη πόλη. Διέσχισαν τον ποταμό Βόρσκλα και έστησαν οχυρωμένο στρατόπεδο λίγα χιλιόμετρα βόρεια της πόλης. Όταν η ρωσική διοίκηση πληροφορήθηκε τη δύσκολη κατάσταση του σουηδικού στρατού, ο τσάρος εγκατέλειψε την πολιτική αποφυγής. Ο Κάρολος ΧΙΙ, ο οποίος είχε τραυματιστεί σε μια αναγνωριστική επιχείρηση στις 28 Ιουνίου Reg, αποφάσισε να προλάβει την επικείμενη επίθεση επιτιθέμενος στο οχυρωμένο στρατόπεδο. Προκειμένου να συγκεντρωθούν όλες οι δυνάμεις στο έργο αυτό, ο Lewenhaupt απαίτησε να εγκαταλειφθεί η πολιορκία, αλλά ο βασιλιάς αρνήθηκε και επέτρεψε στην Πολτάβα να παραμείνει υπό πολιορκία. Στην πραγματική μάχη, επομένως, μόνο 20.000 άνδρες αναπτύχθηκαν υπό τον στρατάρχη Rehnskiöld. Καθώς υπήρχε έλλειψη πυρίτιδας, οι στρατιώτες έπρεπε να πάνε στη μάχη με τις ξιφολόγχες στερεωμένες και ως επί το πλείστον με άδειο μουσκέτο. Μόνο 4 από τα 32 κανόνια μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την επίθεση. Έτσι, στις 8 Ιουλίου 1709 στην Ουκρανία, έλαβε χώρα η αποφασιστική μάχη της Πολτάβας. Η αιφνιδιαστική επίθεση είχε σκοπό να προκαλέσει σύγχυση και αποσύνθεση στους Ρώσους. Αφού όμως η σουηδική επιδρομή είχε πολύ περιορισμένη επιτυχία, οι Ρώσοι επιδόθηκαν σε ανοιχτή μάχη, στην οποία, χάρη στην ανώτερη δύναμή τους, επέφεραν συντριπτική ήττα στους Σουηδούς. Πολλοί Σουηδοί αξιωματικοί, συμπεριλαμβανομένου του στρατάρχη Rehnskiöld, έπεσαν σε ρωσική αιχμαλωσία.

Μετά τη μάχη, ο στρατός που υποχωρούσε, αποτελούμενος μόνο από περίπου 15.000 άνδρες και 6.000 κοζάκους, συγκεντρώθηκε στο στρατόπεδο της Πούσκαριβκα. Μετά την αναδιοργάνωση και την ανανέωση, ο στρατός επρόκειτο να επιστρέψει στην Πολωνία σε μια νότια γραμμή υποχώρησης μέσω του οθωμανικού εδάφους. Την ίδια ημέρα της μάχης, οι στρατιώτες βάδισαν νότια κατά μήκος του ποταμού Βόρσκλα. Στις 10 Ιουλίου, ο στρατός έφτασε στην Περεβόλοτσνα, στη συμβολή των ποταμών Βόρσκλα και Ντενπρ. Ανακαλύφθηκε ότι δεν υπήρχαν ούτε γέφυρες ούτε διάβαση εκεί και ότι τα λίγα διαθέσιμα σκάφη δεν επαρκούσαν για την εκκένωση ολόκληρου του σουηδικού στρατού.

Το σουηδικό επιτελείο αποφάσισε τώρα ότι οι τραυματίες και μια συνοδεία Σουηδών και Κοζάκων θα έπρεπε να διασχίσουν τον Δνείπερο και να κινηθούν προς το οθωμανικό έδαφος. Ο στρατός, από την άλλη πλευρά, επρόκειτο να βαδίσει πίσω κατά μήκος της Βόρσκλας, να κατευθυνθεί νότια προς την Κριμαία και να συναντήσει τον βασιλιά εκεί. Τη νύχτα της 30ης Ιουνίου Ιουλ.

Τα στρατεύματα γύρω από τον βασιλιά Κάρολο έφθασαν στο Bug στις 17 Ιουλίου, όπου ο πασάς του Ochakov έδωσε την άδεια να εισέλθουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Μια οπισθοφυλακή 600 ανδρών δεν κατάφερε να διασχίσει το πέρασμα και συνελήφθη και κατακρεουργήθηκε από 6.000 Ρώσους ιππείς βόρεια του Μπουγκ. Έτσι έληξε η ρωσική εκστρατεία του Καρόλου με μια καταστροφική ήττα που αποτέλεσε το αποφασιστικό σημείο καμπής ολόκληρου του πολέμου.

Ανανέωση της Σκανδιναβικής Συμμαχίας

Μετά την ήττα στην Πολτάβα, η σουηδική ενδοχώρα στερήθηκε σε μεγάλο βαθμό την προστασία των δικών της στρατευμάτων. Επιπλέον, ο Σουηδός βασιλιάς βρισκόταν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από το βασίλειό του. Υπό αυτές τις ευνοϊκές γι' αυτούς συνθήκες, οι πρώην σύμμαχοι ανανέωσαν τις παλιές συμμαχίες.

Ακόμη και πριν από τη μάχη της Πολτάβα, το Εκλεκτοράτο της Σαξονίας είχε αναβιώσει τη συνθήκη συμμαχίας με τη Δανία στη Δρέσδη στις 28 Ιουνίου 1709. Στη συνάντηση των Θεοφανείων στο Πότσνταμ και το Βερολίνο τον Ιούλιο του 1709, ο Αύγουστος ο Ισχυρός και ο Δανός μονάρχης Φρειδερίκος Δ΄ προσεταιρίστηκαν επίσης τον Πρώσο βασιλιά Φρειδερίκο Α΄ ταυτόχρονα με την απόφαση στην Ουκρανία, ο οποίος, ωστόσο, δεν μπόρεσε να προσχωρήσει στη συμμαχία λόγω των βαρών του Πολέμου της Ισπανικής Διαδοχής και σε ανάμνηση παλαιότερων συμφωνιών ουδετερότητας με τη Σουηδία.

Μετά την εισβολή του ρωσικού στρατού στην Πολωνία και τις διαπραγματεύσεις του Πέτρου Α' με τον πρώην σύμμαχό του, ο εκλέκτορας της Σαξονίας ακύρωσε τον Αύγουστο την ειρήνη του Αλτρανστάντετ με τη Σουηδία. Στις 20 Αυγούστου 1709, τα σαξονικά στρατεύματα εισέβαλαν και πάλι στην Πολωνία. Τα αδύναμα σουηδικά στρατεύματα υπό τη διοίκηση του στρατηγού Krassow υποχώρησαν με 9000 άνδρες στο Stettin και το Stralsund στη Σουηδική Πομερανία. Ο Πολωνός βασιλιάς Stanislaus I Leszczynski, ενθρονισμένος από τους Σουηδούς, κατέφυγε στη Στοκχόλμη μέσω του Stettin και του Kristianstad. Ο Τσάρος Πέτρος Α' έβαλε τα σουηδικά στρατεύματα να καταδιωχθούν στην Πομερανία από ένα ρωσικό απόσπασμα υπό τη διοίκηση του Μενσίκοφ. Ο ρόλος της Πολωνίας ως πολεμικής δύναμης μειωνόταν σταθερά από την αρχή του πολέμου. Έτσι, η χώρα έμεινε μόνο με μια υποδεέστερη λειτουργία την περίοδο που ακολούθησε, καθώς ο Αύγουστος Β' δεν είχε καταφέρει να ενισχύσει την εξουσία της μοναρχίας. Η αποκατάσταση της βασιλικής αξιοπρέπειας του Αυγούστου θα μπορούσε επίσης να πραγματοποιηθεί μόνο με τη ρωσική βοήθεια. Αυτό ήταν ένα σύμβολο της αυξανόμενης ξένης κυριαρχίας και του εξωτερικού ελέγχου της Πολωνικής Δημοκρατίας.

Στις 7 Οκτωβρίου 1709, η αντι-σουηδική σαξονική-ρωσική συμμαχία ανανεώθηκε με τη Συνθήκη του Θορν. Στο Γιάροσλαβ, ακολούθησε στις 10 Ιουνίου 1710 το Δανο-ρωσικό σύμφωνο αμοιβαίας βοήθειας. Αφού ο βασιλιάς Κάρολος ΧΙΙ αρνήθηκε και πάλι να διαπραγματευτεί την ειρήνη από την εξορία του στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, η Δανία και η Ρωσία συμφώνησαν σε ένα σχέδιο να απειλήσουν τη σουηδική πρωτεύουσα Στοκχόλμη προκειμένου να αναγκάσουν τον εχθρό να συνάψει ειρήνη. Τα επόμενα χρόνια, ωστόσο, η κοινή συμμαχική δράση έλαβε χώρα μόνο στο θέατρο του πολέμου στη βόρεια Γερμανία, ενώ οι μάχες στη Φινλανδία και στη βόρεια Βαλτική Θάλασσα διεξήχθησαν σε μεγάλο βαθμό από τη Ρωσία μόνη της.

Η δανική εισβολή στη Skåne

Το κοινό σχέδιο επίθεσης Δανίας-Ρωσίας προέβλεπε μια κίνηση κατά μήκος δύο αντίθετων οδών κατάκτησης. Η προέλαση της Δανίας στη Στοκχόλμη επρόκειτο να γίνει μέσω της νότιας Σουηδίας, ενώ η Ρωσία, αφού κατέκτησε τη Φινλανδία και τα νησιά Αλάντ, σκόπευε να προχωρήσει την επίθεσή της από την πλευρά της θάλασσας. Η νότια οδός επίθεσης θεωρήθηκε πιο σημαντική από τους Συμμάχους και ακολουθήθηκε κατά κύριο λόγο. Στα τέλη του φθινοπώρου του 1709, οι Δανοί άρχισαν τις προετοιμασίες για την εισβολή στο Σκόνεν και συγκέντρωσαν έναν μεγάλο στόλο στο Ορέσουντ. Την 1η Νοεμβρίουjul.

Ο Magnus Stenbock, εν τω μεταξύ, εργάστηκε για την ενίσχυση του σουηδικού στρατού. Αρκετά νέα συντάγματα συγκεντρώθηκαν κοντά στο Växjö, όπου τα άπειρα στρατεύματα εξασκήθηκαν σε τεχνικές μάχης στον πάγο μιας παγωμένης λίμνης. Μέχρι τις 4 Φεβρουαρίουjul.

Μια συνάντηση μεταξύ του σουηδικού στόλου υπό τον Wachtmeister και του δανέζικου στόλου υπό τον Ulrik Christian Gyldenløve τον Οκτώβριο του 1710 στον κόλπο Køge έληξε με πλεονέκτημα για τους Δανούς.

Μετά τη στροφή του πολέμου, οι Σύμμαχοι είχαν συμφωνήσει για περαιτέρω επιθέσεις κατά της Σουηδίας. Αφού η Δανία υπέστη βαριά ήττα από τη βιαστική εισβολή στη νότια Σουηδία, επικεντρώθηκε, μαζί με τη Ρωσία και τη Σαξονία, στην κατάκτηση των σουηδικών κτήσεων στη βόρεια Γερμανία. Η Ρωσία επιτέθηκε ταυτόχρονα στις τελευταίες κτήσεις της στις σουηδικές επαρχίες της Βαλτικής. Η κήρυξη πολέμου από την Οθωμανική Αυτοκρατορία καθυστέρησε αρχικά περαιτέρω επιθετικές επιχειρήσεις κατά της Σουηδίας. Ο τσάρος Πέτρος Α' υπέστη ήττα από τους Οθωμανούς, αλλά κατάφερε να συνεχίσει τον πόλεμο κατά της Σουηδίας το 1713 και να κατακτήσει όλη τη Φινλανδία μέχρι το 1714. Το ρωσικό πρόγραμμα κατασκευής στόλου είχε ως αποτέλεσμα την κατάκτηση της ναυτικής υπεροχής στη Βαλτική Θάλασσα, αφήνοντας τις σουηδικές ακτές ανυπεράσπιστες έναντι των ρωσικών επιθέσεων τα επόμενα χρόνια.

Πλήρης κατάκτηση της Λιβονίας και της Εσθονίας

Ενώ ο Κάρολος ΧΙΙ διαπραγματευόταν την είσοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον πόλεμο με τον Σουλτάνο, ο Τσάρος Πέτρος ολοκλήρωσε την κατάκτηση της Λιβονίας και της Εσθονίας. Οι Ρώσοι κατέλαβαν το Βίμποργκ με πολιορκία τον Ιούνιο του 1710 και στις 4 Ιουλίου 1710 η Ρίγα συνθηκολόγησε μετά από παρατεταμένη πολιορκία από τα στρατεύματα του στρατάρχη Μπόρις Πέτροβιτς Σερεμέτιεφ. Στις 14 Αυγούστου 1710, το Περνάου παραδόθηκε μετά από σύντομη πολιορκία. Μετά την παράδοση του Άρενσμπουργκ και την κατάληψη του νησιού Ösel από τους Ρώσους, το Ρεβάλ (η σημερινή εσθονική πρωτεύουσα Ταλίν) ήταν το τελευταίο φρούριο που κατείχε η Σουηδία στη Λιβονία. Μετά τη ρωσική εκστρατεία στη Λιβονία στα τέλη του καλοκαιριού του 1704, οι οχυρώσεις είχαν ανανεωθεί και επεκταθεί σε μεγάλο βαθμό, ενώ η φρουρά είχε επίσης αυξηθεί σε σχεδόν 4.000 άνδρες. Η πολιορκία της πόλης από τα ρωσικά στρατεύματα άρχισε στα μέσα Αυγούστου 1710. Η πανούκλα είχε ξεσπάσει στις αρχές Αυγούστου και η εξάπλωσή της επιταχύνθηκε από την εισροή προσφύγων και τον επακόλουθο υπερπληθυσμό. Η κατάσταση επιδεινώθηκε σε τέτοιο βαθμό που η σουηδική ηγεσία υπέγραψε τελικά την παράδοση στις 29 Σεπτεμβρίου, αφήνοντας την πόλη στα χέρια του Ρώσου διοικητή Φιοντόρ Ματβέγιεβιτς Απραξίν.

Υπό τη διοίκηση του Roman Bruce, αδελφού του στρατηγού Jacob Bruce, ένα ρωσικό απόσπασμα στρατευμάτων στάλθηκε από το Βίμποργκ στην άλλη πλευρά του Καρελιανού Ισθμού για να καταλάβει το φρούριο Kexholm στη βορειοδυτική όχθη της λίμνης Ladoga. Μετά από πολιορκία δύο και πλέον μηνών, το σουηδικό φρούριο του Κέξχολμ παραδόθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου 1710. Έτσι εξαλείφθηκε ο κίνδυνος αιφνιδιαστικών επιθέσεων από τα βόρεια για την Πετρούπολη. Με το τέλος της εκστρατείας, οι Ρώσοι απέκτησαν τρία αξιόπλοα λιμάνια της Βαλτικής και ένα τεράστιο, ισχυρά ασφαλισμένο περιβάλλον της Αγίας Πετρούπολης, η οποία ανακηρύχθηκε η νέα πρωτεύουσα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Στη συνέχεια, η προσοχή της Ρωσίας μετατοπίστηκε για κάποιο χρονικό διάστημα προς το νότο λόγω του πολέμου κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Ο πόλεμος κατά των Οθωμανών

Η μεγάλη νίκη του Τσάρου Πέτρου στην Πολτάβα και οι επακόλουθες κατακτήσεις του στη Βαλτική παρακολουθήθηκαν με καχυποψία, ιδίως στην αυλή του Σουλτάνου, όπου, εκτός από τον Μασέπα και τον Κάρολο ΧΙΙΙ, ο Χαν της Κριμαίας Ντεβλέτ Β'. Ο Giray προέτρεψε σε αντίμετρα. Ο Πέτρος έστειλε τον πρεσβευτή του Πέτρο Τολστόι στην Κωνσταντινούπολη και απαίτησε την έκδοση του Καρόλου, η οποία όμως απορρίφθηκε. Όταν ο Τσάρος Πέτρος απαίτησε επίμονα μια απόφαση της Υψηλής Πύλης για πόλεμο ή ειρήνη, ο Σουλτάνος Αχμέτ Γ' έβαλε τον πρεσβευτή στη φυλακή ως απάντηση. Μετά το Devlet II. Ο Γκιράι είχε εισβάλει στην Ουκρανία τον Ιανουάριο του 1711 με περισσότερους από 80.000 Τατάρους, υποστηριζόμενος από 10.000 φιλοσουηδούς Ουκρανούς Κοζάκους, περισσότερους από 4.000 Πολωνούς και 700 Σουηδούς, ο Πέτρος Α' κήρυξε τον πόλεμο κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις 25 Φεβρουαρίου στον καθεδρικό ναό Ουσπένσκι του Κρεμλίνου της Μόσχας. Στις 8 Μαρτίου 1711, ο Ρώσος μονάρχης έλαβε την κήρυξη πολέμου των Οθωμανών. Αυτό δημιούργησε μια επικίνδυνη κατάσταση για τον τσάρο Πέτρο, η οποία θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την επιτυχία στην Πολτάβα, καθώς βρισκόταν πλέον σε πόλεμο δύο μετώπων και δύσκολα θα μπορούσε να περιμένει αποτελεσματική βοήθεια από τους συμμάχους του.

Για το λόγο αυτό, ο Πέτρος Α΄ αναζήτησε μια απόφαση για την επίθεση και εισέβαλε με το στρατό του στην Οθωμανική Αυτοκρατορία μέσω του Δνείστερου. Ήλπιζε σε μια εξέγερση των ορθόδοξων χριστιανών στα Βαλκάνια που θα εμπόδιζε τα οθωμανικά στρατεύματα να διασχίσουν τον Δούναβη. Ωστόσο, η εξέγερση αυτή, την οποία του είχε υποσχεθεί ο Μολδαβός πρίγκιπας Ντιμίτρι Καντεμίρ, δεν πραγματοποιήθηκε. Στις 5 Ιουλίου 1711, ο Τσάρος, εξασθενημένος από μια σοβαρή ασθένεια, έφτασε στο Jassy. Στις 17 Ιουλίου, η εμπροσθοφυλακή ανέφερε την προέλαση του Οθωμανού Μεγάλου Βεζίρη Μπαλτατζή Μεχμέτ Πασά. Ολόκληρος ο ρωσικός στρατός έσπευσε τώρα να επιστρέψει στο Προυθ και εμπλέκεται συνεχώς σε μάχες υποχώρησης. Όταν οι 38.000 Ρώσοι οχυρώθηκαν στις 19 Ιουλίου στο Χούσι, μια μικρή πόλη στον Προυθ, περικυκλώθηκαν από οθωμανικά στρατεύματα που υπερείχαν πολλές φορές. Ο Πέτρος βρισκόταν πλέον στο έλεος ή την ατίμωση του Μεγάλου Βεζίρη, ο οποίος, ωστόσο, απαρνήθηκε την πιθανή πείνα των Ρώσων και, αντ' αυτού, αποδέχθηκε την προσφορά ειρήνης του Τσάρου, προφανώς με την καταβολή 250.000 ρουβλίων για να επιτύχει μια έντιμη αποχώρηση. Στην Ειρήνη του Προυθ, η Ρωσία παραχώρησε το φρούριο του Αζόφ, που είχε καταληφθεί το 1696, πίσω στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και δεσμεύτηκε να αποσυρθεί από τα εδάφη των Κοζάκων. Ο Κάρολος ΧΙΙ συνέχισε να παραμένει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και προσπάθησε ανεπιτυχώς άλλες δύο φορές, τον Νοέμβριο του 1711 και τον Νοέμβριο του 1712, να πείσει τον Σουλτάνο να ξεκινήσει πόλεμο με τη Ρωσία. Η Υψηλή Πύλη, ωστόσο, δεν διέθετε οικονομικά μέσα για περαιτέρω πολεμικές επιχειρήσεις. Η ειρήνη της Αδριανούπολης της 24ης Ιουνίου 1713, με τη μεσολάβηση των ναυτικών δυνάμεων, διευθέτησε τις υπόλοιπες διαφορές μεταξύ της Ρωσίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Κατάκτηση της Φινλανδίας

Μετά την αποτυχημένη εκστρατεία στον Προυθ, ο τσάρος Πέτρος επέστρεψε στο θέατρο του πολέμου στη Βαλτική Θάλασσα για να αυξήσει την πίεση στη Στοκχόλμη. Αφού ξεπεράστηκαν κάποια προβλήματα υλικοτεχνικής υποδομής, η από καιρό προγραμματισμένη εισβολή στη Φινλανδία ξεκίνησε την άνοιξη του 1713. Για την εκστρατεία στη Φινλανδία σχεδιάστηκε ένας συνδυασμός στρατού και στόλου. Για το σκοπό αυτό, επιταχύνθηκε η επέκταση του ρωσικού στόλου.13 μεγάλα πολεμικά πλοία και φρεγάτες ήταν διαθέσιμα το 1713, ενώ αγοράστηκαν και άλλα πλοία στις Κάτω Χώρες και την Αγγλία. Ωστόσο, δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή στην κατασκευή μικρότερων πλοίων. Ο στόλος των γαλέρας απέκτησε σταθερή δομή: σχηματίστηκαν τρία τμήματα των 50 πλοίων το καθένα με 5400 πεζοναύτες. Ο Τσάρος Πέτρος Α' είχε εν τω μεταξύ αναχωρήσει από την πολιορκία του Τόνινγκ στις 14 Φεβρουαρίου 1713 και έφτασε στην Αγία Πετρούπολη στις 22 Μαρτίου. Ο άρτια εξοπλισμένος ρωσικός στόλος, συνολικά 204 πλοία με 16.000 άνδρες, απέπλευσε από την Πετρούπολη στα τέλη Απριλίου και αποβιβάστηκε κοντά στο Χέλσινγκφορς στις 10 Μαΐου. Ο Σουηδός διοικητής εκεί, Georg Lybecker, δεν περίμενε όμως τον βομβαρδισμό της δύναμης εισβολής, αλλά έκαψε την πόλη και, αφού εκκένωσε και τη φινλανδική πρωτεύουσα Åbo (Turku) από τους Ρώσους διώκτες, υποχώρησε με τη σουηδική φρουρά των περίπου 3.300 ανδρών προς τα ανατολικά, στο Borgå (Porvoo στα φινλανδικά), όπου βρισκόταν ένα σουηδικό σώμα 15.000 ανδρών. Ο ρωσικός στόλος γαλέρας προετοίμασε στη συνέχεια επίθεση στο Borgå. Το βράδυ της 22ας Μαΐου, Ρώσοι πεζοναύτες αποβιβάστηκαν χωρίς αντίσταση κοντά στην πόλη αυτή. Εν τω μεταξύ, μια σουηδική μοίρα υπό τον αντιναύαρχο Λίλι είχε εμφανιστεί μπροστά από το Χέλσινγκφορς. Ωστόσο, οι Σουηδοί απέφυγαν τη μάχη. Κατά τη διάρκεια της καταδίωξής τους, τρία ρωσικά πλοία της γραμμής προσάραξαν, αλλά τα δύο μπόρεσαν να ανασυρθούν, ενώ το τρίτο έπρεπε να καεί. Οι Ρώσοι κακώς θεώρησαν υπεύθυνο γι' αυτό τον αντιναύαρχο Cornelius Cruys, ολλανδικής και νορβηγικής καταγωγής. Οι Ρώσοι ναύτες δεν είχαν ακόμη κατακτήσει επαρκώς τους δύσκολους ελιγμούς με μεγάλα πολεμικά πλοία στο δύσκολο δίαυλο του Φινλανδικού Κόλπου με τις αμμοθίνες, τις βραχονησίδες και τα νησιά του. Ως εκ τούτου, τα μεγάλα πολεμικά πλοία στάλθηκαν πίσω στην Αγία Πετρούπολη, ενώ ο πιο ευέλικτος στόλος γαλέρας παρέμεινε στην περιοχή του Borgå.

Πριν ο τσάρος Πέτρος, ο οποίος συμμετείχε στο εγχείρημα ως αντιναύαρχος, επιστρέψει στη Ρωσία τον Σεπτέμβριο, ανέθεσε τη διοίκηση του στόλου στον Φιοντόρ Ματβέγιεβιτς Απραξίν. Με τους Σουηδούς, ο αποτυχημένος Lybecker αντικαταστάθηκε από τον στρατηγό Carl Gustaf Armfeldt τον Αύγουστο του 1713. Ο Lybecker είχε αφήσει πίσω του έναν κακώς εξοπλισμένο, πεινασμένο και αποθαρρυμένο στρατό, στον οποίο έλειπε ιδιαίτερα η αναγνώριση, καθώς το ιππικό δεν ήταν πλέον κατάλληλο για τέτοιου είδους αποστολές. Όταν ο Ρώσος στρατηγός Μιχαήλ Γκολίτσιν εισήλθε στην Οστροβοτνία τον Φεβρουάριο του 1714, ο Άρμφελντ τοποθέτησε τις δυνάμεις του σε αμυντική θέση κοντά στο χωριό Νάπο, ανατολικά της Βάασα. Μετά τη νίκη των Ρώσων στη μάχη του Στόρκιρο στις 19 Φεβρουαρίου, ολόκληρος ο σουηδικός στρατός στη Φινλανδία καταστράφηκε.

Η Ρωσία κερδίζει τη ναυτική υπεροχή στη Βαλτική Θάλασσα

Για την απειλή της Στοκχόλμης, η ναυτική υπεροχή στη βόρεια Βαλτική ήταν βασική προϋπόθεση. Στην ξηρά, οι ρωσικές δυνάμεις ήταν ανώτερες από τις σουηδικές. Στο νερό, ωστόσο, οι Σουηδοί κυριάρχησαν με τα μεγάλα πλοία της γραμμής τους που μπορούσαν να μεταφέρουν πολλά πυροβόλα. Η μόνη πιθανότητα νίκης του ρωσικού στόλου ήταν μια μάχη κοντά στην ακτή. Χρησιμοποιώντας όλους τους πόρους του, ο Τσάρος διπλασίασε τον στόλο του στη Βαλτική και έθεσε τα πλοία υπό τη διοίκηση έμπειρων Βενετών και Ελλήνων. Στα τέλη Μαΐου του 1714, ο ναύαρχος Απραξίν απέπλευσε από την Κρονστάνδη με αποστολή να καλύψει την περαιτέρω προέλαση στη Φινλανδία και να αποβιβαστεί στις νήσους Άλαντ. Τον Αύγουστο του 1714, οι δύο στόλοι βρέθηκαν αντιμέτωποι στη χερσόνησο Χανκό. Αφού ο Πέτρος Α' έφερε προσωπικά περαιτέρω ενισχύσεις από τη Βαλτική, οι ρωσικές γαλέρες πολέμησαν μέσα από το σουηδικό καταιγισμό πυροβόλων κατά τη διάρκεια μιας επίμονης ανάπαυλας και επιβιβάστηκαν στα ακίνητα σουηδικά πλοία. Στη συνέχεια οι Ρώσοι αποβιβάστηκαν στα νησιά Åland. Ο ρωσικός στόλος κυριαρχούσε έτσι στη βόρεια Βαλτική Θάλασσα.

Η ναυτική νίκη στο Hanko είχε στρατηγική σημασία. Τα σουηδικά πλοία που είχαν αναπτυχθεί στον Κόλπο της Φινλανδίας υποχώρησαν. Τα νησιά Åland κατακτήθηκαν χωρίς μάχη τον Αύγουστο του 1714. Επιπλέον, η νίκη εξασφάλισε και την κατάκτηση της νότιας Φινλανδίας, η οποία ολοκληρώθηκε με την κατάληψη της πόλης Nyslott (Savonlinna) στις 9 Αυγούστου. Ο Βοτνιακός Κόλπος ήταν πλέον ανοιχτός στα ρωσικά πλοία. Ακόμη και επιθέσεις κατά της σουηδικής ενδοχώρας ήταν πλέον δυνατές και στη Στοκχόλμη ελήφθησαν μέτρα για την άμυνα κατά των επιθέσεων στη θάλασσα. Το φθινόπωρο του 1714, ρωσικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν για πρώτη φορά απευθείας στο σουηδικό έδαφος στο Ούμεο και η πόλη εγκαταλείφθηκε από τη φρουρά μετά από σύντομη μάχη. Αφού κατέστρεψαν σημαντικές στρατιωτικές και οικονομικές εγκαταστάσεις, οι Ρώσοι υποχώρησαν στη Φινλανδία τον Οκτώβριο. Ο πρίγκιπας Golitsyn διορίστηκε κυβερνήτης της Φινλανδίας. Η περίοδος της ρωσικής κατοχής μεταξύ 1713 και 1721 έμεινε στη φινλανδική ιστορία ως η εποχή της Μεγάλης Αναταραχής.

Ενώ η Ρωσία είχε κατακτήσει τα εναπομείναντα σουηδικά φρούρια στη Λιβονία και την Εσθονία το 1710 και το 1711 και τα επόμενα χρόνια έθεσε υπό τον έλεγχό της ολόκληρη τη Φινλανδία, η κατάκτηση των σουηδικών κτήσεων στη βόρεια Γερμανία αποδείχθηκε πολύ πιο δύσκολη. Ο λόγος ήταν οι ισχυρές οχυρώσεις στο Βίσμαρ, το Στράλσουντ και το Στέτιν. Επιπλέον, οι Σουηδοί ήλεγχαν τη νότια Βαλτική Θάλασσα και ήταν σε θέση να αποβιβάσουν αρκετές φορές προμήθειες και νέα στρατεύματα για να ματαιώσουν τις προσπάθειες πολιορκίας των Συμμάχων. Οι Δανοί, οι Ρώσοι και οι Σάξονες, από την πλευρά τους, έπρεπε να ανεχθούν μακρές προσεγγίσεις. Αν και αυτή ήταν η πρώτη και μοναδική φορά που οι σύμμαχοι έδρασαν συντονισμένα, οι διαφωνίες και η αμοιβαία δυσπιστία καθυστέρησαν την αποτελεσματικότερη δράση, με αποτέλεσμα να χρειαστούν τρεις προσπάθειες για να καταλάβουν τα τελευταία σουηδικά προπύργια στη Σουηδική Πομερανία. Μόνο η είσοδος του Ανόβερου και της Πρωσίας στον πόλεμο το 1715 έδωσε τελικά στον συνασπισμό το στρατιωτικό πλεονέκτημα.

Μάταιη πολιορκία του Wismar και του Stralsund

Μετά την αποτυχημένη απόπειρα εισβολής στη Σκάνια το 1710, οι πολεμικές προσπάθειες της Δανίας μετατοπίστηκαν στη βόρεια Γερμανία το επόμενο έτος. Αρχικά, ο Δανός βασιλιάς Φρειδερίκος Δ' είχε σχεδιάσει μια άλλη επίθεση κατά της Σουηδίας από τη Ζηλανδία, αλλά η πανούκλα στο νησί ματαίωσε την εκτέλεσή της. Ως εκ τούτου, αποφάσισε να επικεντρώσει τις περαιτέρω πολεμικές του προσπάθειες στις σουηδικές κτήσεις στη βόρεια Γερμανία. Τα κράτη της Μεγάλης Συμμαχίας είχαν ισχυρό συμφέρον να κρατήσουν τον πόλεμο μακριά από τη Γερμανία. Έτσι, στη Συμφωνία της Χάγης της 31ης Μαρτίου 1710, ο αυτοκράτορας Ιωσήφ Α' των Αψβούργων, σε συμφωνία με την Ολλανδία και την Αγγλία, είχε ορίσει την ουδετερότητα των σουηδικών και δανικών κτήσεων στη Γερμανία. Ωστόσο, δεδομένου ότι ο Κάρολος ΧΙΙ διαμαρτυρήθηκε για τη συνθήκη αυτή, οι Δανοί δεν τήρησαν τη συμφωνία ούτε στα επόμενα χρόνια. Ένας δανικός στρατός 19.000 ανδρών συγκεντρώθηκε στο Χόλσταϊν και ξεκίνησε την εκστρατεία τον Ιούλιο. Μετά από μια επιτυχημένη προέλαση, το φρούριο του Βίσμαρ αποκλείστηκε από ένα δανέζικο σώμα περιορισμού υπό τον υποστράτηγο Schönfeld από τις 17 Αυγούστου 1711. Ωστόσο, οι σύμμαχοι του βασιλιά Φρειδερίκου Δ', ιδίως ο Αύγουστος ο Ισχυρός, κατάφεραν να πείσουν τον τελευταίο να επικεντρώσει όλες τις προσπάθειές του στην κατάκτηση του σημαντικότερου φρουρίου του Στράλσουντ. Έτσι, ο δανικός στρατός συνέχισε την πορεία του μέσω του Μεκλεμβούργου, αφήνοντας μόνο ένα αδύναμο σώμα παρατήρησης και αποκλεισμού μπροστά από το Βίσμαρ, το οποίο δεν μπόρεσε να καταλάβει τον σουηδικό θύλακα. Στις 29 Αυγούστου 1711, τα δανικά στρατεύματα υπό τις διαταγές του βασιλιά τους εισήλθαν για πρώτη φορά στη Σουηδική Πομερανία στο Damgarten. Οι Σουηδοί είχαν μόνο 8.000 άνδρες εκεί υπό τον συνταγματάρχη Karl Gustav Düker. Στις αρχές Σεπτεμβρίου 1711, οι Δανοί ενώθηκαν με ρωσικά στρατεύματα υπό τον στρατάρχη Μενσικόφ και με σαξονικά στρατεύματα υπό τον στρατηγό Φλέμινγκ από την Πολωνία. Είχαν περάσει από το Βρανδεμβούργιο Neumark και το Uckermark και ενώθηκαν με τον δανικό στρατό πριν από το Stralsund. Αυτή ήταν η πρώτη φορά που τα μέλη της Βόρειας Συμμαχίας προχώρησαν σε κοινή επιχείρηση. Οι Σουηδοί, αριθμητικά υπεράριθμοι, περιορίστηκαν στην υπεράσπιση των δύο φρουρίων του Στέτιν και του Στράλσουντ, καθώς και του νησιού Ρίγκεν, λόγω της αριθμητικής υπεροχής του εχθρού.

Από τις 7 Σεπτεμβρίου 1711 πραγματοποιήθηκε η πρώτη πολιορκία του Στράλσουντ από τους συμμαχικούς στρατούς, την οποία ακολούθησαν και άλλες τα επόμενα χρόνια. Η σουηδική φρουρά αποτελούνταν από 9.000 άνδρες υπό τη διοίκηση του υποστράτηγου Ekeblad. Ωστόσο, η πρόοδος της πολιορκίας ανακόπηκε επειδή ο συμμαχικός πολιορκητικός στρατός δεν διέθετε βαρύ πυροβολικό και τρόφιμα για την περίπου 30.000 ατόμων δύναμη. Ο λόγος ήταν οι δυσκολίες συντονισμού μεταξύ των Συμμάχων. Μόλις στις αρχές Νοεμβρίου λίγα πλοία με το ζητούμενο πυροβολικό έφτασαν στον πολιορκητικό στρατό, ο οποίος είχε ήδη μεγάλες απώλειες λόγω ασθενειών και πείνας. Οι Σουηδοί εξακολουθούσαν να κατέχουν τη ναυτική υπεροχή στο νότιο τμήμα της Βαλτικής Θάλασσας και έτσι ήταν σε θέση να καταλάβουν αποτελεσματικά το πολιορκημένο φρούριο από την απέναντι ναυτική βάση στην Καρλσκρόνα. Στις 4 Δεκεμβρίου, ο σουηδικός στόλος, αποτελούμενος από 24 πλοία γραμμής και τέσσερις φρεγάτες, απέπλευσε από την Καρλσκρόνα με αυτή την αποστολή. Στις 8 Δεκεμβρίου 1711, αποβίβασε 6.000 Σουηδούς στο Περθ του Ρίγκεν προς υποστήριξη του Στράλσουντ. Ο Φρειδερίκος Δ' εγκατέλειψε την ελπίδα για μια πρόωρη κατάκτηση και αποσύρθηκε στο Βίσμαρ και το Μεκλεμβούργο με τις εναπομείνασες δυνάμεις στις 7 Ιανουαρίου 1712. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Στράλσουντ που διήρκεσε δεκαεπτά εβδομάδες, είχε χάσει περισσότερο από το ένα τρίτο της δύναμης των στρατευμάτων του. Μπροστά από το Wismar, οι Δανοί κατάφεραν να κερδίσουν τη μάχη στο Lübow ενάντια σε μια μεγάλης κλίμακας επίθεση της σουηδικής φρουράς. Αφού όμως το φρούριο δέχτηκε επιπλέον 2.000 ενισχύσεις από τη Σουηδία από την πλευρά της θάλασσας, οι Δανοί εκεί αποσύρθηκαν επίσης στα χειμερινά στρατόπεδα στο Μεκλεμβούργο.

Κατάκτηση της Βρέμης-Βέρντεν

Η Δανία επικεντρώθηκε στη σουηδική αυτοκρατορική επικράτεια της Βρέμης-Βέρντεν κατά την εκστρατεία του 1712, ενώ η Ρωσία και η Σαξονία επιτέθηκαν στη σουηδική Πομερανία. Το 1712, ο δανικός στρατός των 12.000 ανδρών εισέβαλε στο σουηδικό δουκάτο του Βέρντεν. Αυτή η απομακρυσμένη σουηδική ιδιοκτησία ήταν πολύ ανεπαρκώς προστατευμένη. Στην κύρια πόλη Stade, ο Σουηδός κυβερνήτης κόμης Mauritz Vellingk διέθετε πράγματι 2.200 άνδρες καθώς και μια αναξιόπιστη χερσαία πολιτοφυλακή. Ωστόσο, η διάθεση του τοπικού πληθυσμού γινόταν όλο και πιο εχθρική προς τη Σουηδία λόγω της πολυετούς στρατολόγησης, με αποτέλεσμα να ξεσπάσει μια εξέγερση που μπορούσε να κατασταλεί μόνο με τη χρήση όπλων. Καθώς ο εκλέκτορας του Ανόβερου αρνήθηκε να επιτρέψει στον δανικό στρατό να περάσει από τη χώρα του, οι προελαύνοντες Δανοί διέσχισαν τον Έλβα με 150 πλοία στις 31 Ιουλίου 1712 στο Brockdorf και στο Drochtersen. Το Buxtehude και το Schwingerschanze δεν αποτελούσαν εμπόδια και αφού έφτασε το σαξονικό πυροβολικό, ο δανικός στρατός προχώρησε μπροστά από το Stade. Στις 6 Σεπτεμβρίου 1712, η πόλη παραδόθηκε στους Δανούς. Την 1η Οκτωβρίου 1712, έπεσε και το Bremerland. Έτσι ολόκληρη η Βρέμη-Βέρντεν κατακτήθηκε από τη Δανία.

Το Ότερσμπεργκ και το Βέρντεν κατελήφθησαν από το Εκλεκτορικό Ανόβερο, το οποίο δεν ήθελε να επιτρέψει να αποκοπεί και πάλι από τη θάλασσα λόγω της αύξησης της ισχύος των Δανών. Επομένως, ήταν προς το συμφέρον του Ανόβερου να καταγράψει τις διεκδικήσεις του σε ολόκληρη την περιοχή για τις μετέπειτα ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις. Η κυρίαρχη δυναστεία των Γκέλφων της Αννοβέριας προσπάθησε να πείσει τη Δανία να παραιτηθεί από τα δουκάτα με διπλωματικά μέσα. Στις παρατεταμένες διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν, αρχικά δεν κατέστη δυνατή η επίτευξη κάποιας λύσης, καθώς η Δανία πίεζε για υψηλές οικονομικές αποζημιώσεις. Μόνο όταν ο Γεώργιος Α' έγινε βασιλιάς της Αγγλίας στα τέλη του 1714 και είχε μεγάλη δύναμη με ισχυρό στόλο πίσω του, άρχισε να υπάρχει κίνηση στις διαπραγματεύσεις. Αν και η Μεγάλη Βρετανία δεν συμμετείχε άμεσα στον πόλεμο, παρείχε έμμεση βοήθεια στους Σκανδιναβούς συμμάχους μέσω της ναυτικής της παρουσίας στη Βαλτική Θάλασσα. Όταν η Πρωσία διαβεβαίωσε το Ανόβερο ότι θα κατέχει τη Βρέμη-Βέρντεν σε μια συνθήκη συμμαχίας στις 27 Απριλίου 1715, η Δανία δεν μπόρεσε πλέον να αντισταθεί στη διπλωματική πίεση του αντι-σουηδικού συνασπισμού και παραχώρησε τη Βρέμη-Βέρντεν στις 2 Μαΐου 1715 με αντάλλαγμα μια αποζημίωση από το Ανόβερο.

Σουηδική εκστρατεία στο Holstein

Κατά την εκστρατεία του έτους 1712, οι πολεμικές προσπάθειες της Ρωσίας κατευθύνθηκαν αρχικά στο Στέτιν, η κατάκτηση του οποίου ήλπιζαν να πείσει την Πρωσία, η οποία ενδιαφερόταν για τις εκβολές του Όντερ, να συμμετάσχει στον πόλεμο κατά της Σουηδίας. Για το σκοπό αυτό, οι Ρώσοι συγκέντρωσαν 40.000 άνδρες μπροστά από την πόλη τον Ιούνιο του 1712. Η Δανία ήθελε να υποστηρίξει την επίθεση μεταφέροντας το πολιορκητικό της πυροβολικό- το δικό της δεν μπορούσε να μεταφερθεί από τον ρωσικό στρατό λόγω της μεγάλης πορείας. Ωστόσο, λόγω των καθυστερήσεων στη μεταφορά των δανέζικων όλμων και πυροβόλων, ο στρατάρχης Menshikov ήρε τον αποκλεισμό και προχώρησε εναντίον του Stralsund, για τη δεύτερη πολιορκία του οποίου συγκεντρώθηκαν 7.000 Σάξονες και 38.000 Ρώσοι. Στη Σουηδία, εν τω μεταξύ, είχαν γίνει νέες προσλήψεις για να μεταφέρουν τον πόλεμο σε γερμανικό ή πολωνικό έδαφος και να ανακουφίσουν έτσι τα σκληρά πιεσμένα φρούρια στη σουηδική Πομερανία. Στις 3 Σεπτεμβρίου, ο σουηδικός στόλος απέπλευσε από την Καρλσκρόνα με 24 πλοία γραμμής, τρεις φρεγάτες και 130 μεταγωγικά πλοία με 10.000 άνδρες. Λίγες ημέρες αργότερα, ο Μάγκνους Στένμποκ, ο οποίος είχε προαχθεί σε στρατάρχη, αποβιβάστηκε στο Ρίγκεν με τον σουηδικό στρατό. Ωστόσο, η πλειονότητα των μεταγωγικών πλοίων καταστράφηκε από τον πολεμικό στόλο της Δανίας στις 28 Σεπτεμβρίου 1712 (→ Θαλάσσια μάχη στα ανοικτά του Ρίγκεν), καθώς τα σουηδικά πολεμικά πλοία ξεπεράστηκαν από τους Δανούς και άφησαν ανυπεράσπιστο τον άοπλο στόλο των μεταφορών. Η απώλεια αυτή διέκοψε τον ανεφοδιασμό των αποβιβαζόμενων σουηδικών στρατευμάτων και η προγραμματισμένη δεύτερη μεταφορά με επιπλέον 6.000 άνδρες, πυροβολικό και το τρένο ανεφοδιασμού δεν μπόρεσε να πραγματοποιηθεί. Αφού οι Σουηδοί στρατιώτες ανέκαμψαν κάπως στο Ρίγκεν, μεταφέρθηκαν στο Στράλσουντ.

Λόγω της απόβασης των σουηδικών στρατευμάτων, η πολιορκία του Στράλσουντ από τους Συμμάχους έπρεπε να διακοπεί εκ νέου. Ωστόσο, η πόλη δεν ήταν σε θέση να υποστηρίξει μακροπρόθεσμα έναν τόσο μεγάλο στρατό. Επειδή ήταν επίσης αδύνατη η μεταφορά της επιστροφής, ο Στένμποκ έπρεπε να κάνει μια απόδραση για να απωθήσει τις μονάδες του συνασπισμού από την Πομερανία και να μεταφέρει τον πόλεμο στο Μεκλεμβούργο και το Χόλσταϊν. Ωστόσο, καθώς τα σαξονικά και τα ρωσικά στρατεύματα είχαν τραβήξει χαρακώματα από το Γκρέιφσβαλντ προς το Τριμπσάις κατά τη διάρκεια του αποκλεισμού του Στράλσουντ, μια διάρρηξη των Σουηδών στην Πομερανία δεν ήταν δυνατή και έτσι ο Στένμποκ έπρεπε να περάσει από το Μεκλεμβούργο. Στις 2 Νοεμβρίου ξεκίνησε με 14.000 πεζικάριους και ιππείς. Η διάσπαση οδήγησε πάνω από το πέρασμα κοντά στο Νταμγκάρτεν μέσω του Ρέκνιτς στα σύνορα της Πομερανίας. Στις 4 Νοεμβρίου, ολόκληρος ο σουηδικός στρατός βρισκόταν στο έδαφος του Μεκλεμβούργου. Τα δανικά και τα σαξονικά στρατεύματα που βρίσκονταν εκεί υποχώρησαν. Στις 5 Νοεμβρίου, ο Σαξονός εκλέκτορας, ο οποίος είχε προελάσει στο Tribsees και το Sülze, εξήγησε την κατάσταση στον Δανό βασιλιά Φρειδερίκο Δ' και ζήτησε την ενοποίηση των στρατευμάτων. Ωστόσο, αυτό κατέστη αδύνατο λόγω της προέλασης των Σουηδών. Ο σουηδικός στρατός προχώρησε προς το Ρόστοκ και κατέλαβε την πόλη, καθώς από εκεί ήταν δυνατή η καλύτερη επικοινωνία με το Βίσμαρ, το Στράλσουντ και τη Σουηδία. Τα σαξονικά και ρωσικά στρατεύματα είχαν ακολουθήσει τις κινήσεις του Στένμποκ και κινήθηκαν προς το Γκίστροου. Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων μεταξύ των αντιμαχόμενων μερών συμφωνήθηκε δεκαπενθήμερη ανακωχή, την οποία οι Σύμμαχοι θα χρησιμοποιούσαν για να περικυκλώσουν τον σουηδικό στρατό και να κερδίσουν χρόνο, καθώς οι Δανοί εξακολουθούσαν να υστερούν στην προέλασή τους.

Ο Στένμποκ είδε την ανάγκη να επιτεθεί στους αντιπάλους μεμονωμένα προτού μπορέσουν να ενωθούν. Περισσότερες ενισχύσεις έφτασαν από τη φρουρά του Wismar για την προγραμματισμένη επιχείρηση. Όταν ο Στένμποκ άκουσε για την προσέγγιση του δανικού στρατού υπό τον Φρειδερίκο Δ΄, αποφάσισε να επιτεθεί πρώτα στον δανικό στρατό, πριν ακόμη αυτός προλάβει να ενωθεί με τους Σάξονες και τους Ρώσους. Ως εκ τούτου, έδωσε εντολή να βαδίσουν προς το Neukloster. Μετά την εκστρατεία στη Βρέμη-Βέρντεν και ως αποτέλεσμα περαιτέρω απωλειών λόγω ασθενειών και λιποταξιών, ο δανικός στρατός αποτελούνταν μόνο από 17 τάγματα πεζικού κάτω από τη δύναμη του στόχου, 46 μοίρες ιππικού και 17 κομμάτια ελαφρού πυροβολικού, συνολικά περίπου 15.000 άνδρες, εκ των οποίων οι 6.000 έφιπποι. Οι Δανοί περίμεναν ενισχύσεις από τους Σάξονες, αλλά αυτές δεν έφτασαν παρά μόνο αφού είχε αρχίσει η μάχη, σε μια δύναμη περίπου 3.000 ανδρών.

Στην επόμενη μάχη του Gadebusch, ο σουηδικός στρατός νίκησε στις 20 Δεκεμβρίου 1712 τους συμμάχους Δανούς και Σάξονες, οι οποίοι έχασαν 6.000 άνδρες και άρχισαν να υποχωρούν βιαστικά. Ωστόσο, ο σουηδικός στρατός είχε επίσης υποστεί μεγάλες απώλειες στη μάχη και συνέχισε να αντιμετωπίζει ελλείψεις ανεφοδιασμού. Το δανέζικο πεζικό είχε διασκορπιστεί, αλλά σύντομα μπόρεσε να αναδιοργανωθεί και παρέμεινε επιχειρησιακό παρά τις βαριές απώλειες. Ο στρατάρχης Stenbock αποφάσισε επομένως να βαδίσει με τον ταλαιπωρημένο στρατό του προς το Χόλσταϊν, καθώς εκεί αναμενόταν καλύτερη κατάσταση ανεφοδιασμού και η Δανία θα μπορούσε έτσι να πιεστεί περαιτέρω. Κατά τη διάρκεια της προέλασης, τον Ιανουάριο του 1713, έβαλε να κάψουν την πόλη Αλτόνα σε αντίποινα για την προηγούμενη δανική επίθεση στο Σταντ. Στη συνέχεια μετακόμισε στα δανικά δουκάτα του Σλέσβιχ και του Χόλσταϊν. Ωστόσο, η ένωση των Δανών με τους Σάξονες και τους Ρώσους κατέστησε την κατάσταση αφόρητη για τον σουηδικό στρατό στο Χόλσταϊν. Ο ρωσικός στρατός είχε εν τω μεταξύ φτάσει τους Σουηδούς, και ο Ρώσος τσάρος Πέτρος Α' ηγήθηκε προσωπικά αυτής της επιχείρησης. Στις 31 Ιανουαρίου 1713, τα ρωσικά στρατεύματα απώθησαν τον σουηδικό στρατό στο φρούριο Tönning, το οποίο ανήκε στο Schleswig-Holstein-Gottorf. Εκεί, τον Φεβρουάριο του 1713, ο Μάγκνους Στένμποκ και 11.000 άνδρες περικυκλώθηκαν από έναν ανώτερο αριθμό δανικών, ρωσικών και σαξονικών στρατευμάτων και αναγκάστηκαν να παραδοθούν στις 16 Μαΐου 1713 μετά από τρίμηνη πολιορκία. Ο Σουηδός στρατηγός πέρασε τις υπόλοιπες μέρες του σε δανέζικη φρούριο-φυλακή, όπου απασχολήθηκε ως χαράκτης μινιατούρων, η αμίμητη φιλιγκράν δουλειά του οποίου αποτελεί αίνιγμα για τους τεχνίτες.

Κατάκτηση του Szczecin

Η Βρέμη-Βέρντεν, το Στέτιν και τα απροστάτευτα εδάφη στη Σουηδική Πομερανία τέθηκαν υπό συμμαχικό έλεγχο στις αρχές του 1713. Ταυτόχρονα, οι ρωσικές δυνάμεις ανέλαβαν την επίθεση εναντίον της Φινλανδίας. Με την απώλεια του στρατού πεδίου υπό τον Στένμποκ, οι εναπομείνασες δυνάμεις δεν μπόρεσαν να επιφέρουν καμία αλλαγή στην κατάσταση στη Σουηδική Πομερανία. Οι δυνάμεις της Σουηδικής Αυτοκρατορίας ήταν ήδη πολύ καταπονημένες για κάτι τέτοιο. Ο Gottorf φαινόταν εξίσου χαμένος για τη Σουηδία. Η Πρωσία, η οποία μέχρι τώρα είχε μείνει έξω από τη σύγκρουση, περίμενε επίσης μόνο την κατάλληλη στιγμή για να εισέλθει στον πόλεμο. Προκειμένου να σωθούν οι γερμανικές κτήσεις για τη Σουηδία, έπρεπε να συναφθούν διπλωματικές συμφωνίες που θα έθεταν την τύχη του Στέτιν στα χέρια μιας τρίτης, ουδέτερης δύναμης. Ωστόσο, οι διαπραγματεύσεις της Σουηδίας με την Πρωσία για την παραχώρηση απέτυχαν. Αντ' αυτού, ο νέος Πρωσός βασιλιάς Φρειδερίκος Γουλιέλμος Α' ηγήθηκε των διαπραγματεύσεων για την παραχώρηση του Στσέτσιν με τους Συμμάχους. Ο τελευταίος βάδισε ανεμπόδιστα από το Χολστάιν πίσω στην Πομερανία μετά το τέλος της πολιορκίας του Τόνινγκ. Σε αντίποινα για την καταστροφή της Αλτόνα, ο Βόλγκαστ και ο Γκαρτζ μετατράπηκαν σε ερείπια. Τον Αύγουστο του 1713, ρωσικές και σαξονικές μονάδες με επικεφαλής τον πρίγκιπα Menshikov εξαπέλυσαν επίθεση στο Στέτιν, το οποίο διέθετε φρουρά 4.300 ανδρών. Η πόλη παραδόθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου 1713 μετά από οκτάωρο βομβαρδισμό από το πολιορκητικό πυροβολικό των Σαξόνων που κατέστρεψε μεγάλα τμήματα της. Λίγες ημέρες μετά την παράδοση, οι Σύμμαχοι κατέληξαν σε συμφωνία με την Πρωσία στη Συνθήκη του Σβεντ, η οποία ανέλαβε την πόλη ως ουδέτερη κατοχική δύναμη και της επετράπη να την κρατήσει στο μέλλον με αντάλλαγμα την καταβολή 400.000 ρικσντάλερ. Αφού κατέβαλαν το ποσό αυτό, τα πρωσικά στρατεύματα εισέβαλαν στο Στέτιν στις 6 Οκτωβρίου 1713. Τον Ιούνιο του 1713, ένας σαξονικός στρατός ξεκίνησε την τρίτη πολιορκία του Στράλσουντ. Ταυτόχρονα, ένας σαξονικός-δανικός στρατός αποβιβάστηκε στο Ρίγκεν, αλλά δεν μπόρεσε να κερδίσει μόνιμο έδαφος εκεί. Λόγω των ελλείψεων ανεφοδιασμού και των δυσκολιών συντονισμού μεταξύ των Συμμάχων, η πολιορκία του Στράλσουντ εγκαταλείφθηκε και πάλι τον Οκτώβριο.

Η είσοδος της Πρωσίας και του Ανόβερου στον πόλεμο

Εν τω μεταξύ, η Σουηδική Πομερανία, με εξαίρεση το Στράλσουντ και τον θύλακα του Βίσμαρ, είχε κατακτηθεί πλήρως από τους συμμάχους Δανούς, Ρώσους και Σάξονες ή είχε καταληφθεί από την Πρωσία ως ουδέτερη δύναμη. Η Πρωσία είχε τερματίσει την πολιτική εξισορρόπησης μεταξύ των αντιπάλων, η οποία είχε ακολουθηθεί για πάνω από δέκα χρόνια, αφού ο Φρειδερίκος Α' είχε υπογράψει την Ειρήνη της Ουτρέχτης για να τερματιστεί ο Πόλεμος της Ισπανικής Διαδοχής. Ως εκ τούτου, η ηγεσία του Βερολίνου άδραξε την ευκαιρία να παρέμβει στην τελική φάση του Βόρειου Πολέμου με τα απελευθερωμένα στρατεύματα, προκειμένου να επιτύχει τον παλιό στόχο της εκδίωξης της Σουηδίας από τις νότιες ακτές της Βαλτικής.

Μετά τον θάνατο του πρώτου πρωσικού βασιλιά τον Φεβρουάριο του 1713, η νέα πολιτική συνεχίστηκε και από τον διάδοχό του Φρειδερίκο Γουλιέλμο Α΄. Στις 22 Ιουνίου 1713 συνήψε συνθήκη με τη Δανία, η οποία προέβλεπε την από κοινού κατοχή της Δυτικής Πομερανίας και προσέφερε στην Πρωσία το τμήμα νότια του ποταμού Peene. Στις 6 Οκτωβρίου 1713, η Ρωσία και η Πρωσία συμφώνησαν επίσης ότι η Πρωσία θα λάβει την περιοχή μέχρι το Peene (με το Usedom και το Wollin) για διοίκηση. Στις 12 Ιουνίου 1714, συνήψαν συνθήκη που εξασφάλιζε οριστικά στην Πρωσία την απόκτηση μέρους της Δυτικής Πομερανίας. Η συμμαχία μεταξύ Πρωσίας και Ανόβερου της 27ης Απριλίου 1714 εξυπηρετούσε επίσης τον ίδιο σκοπό. Ο κύκλος των εχθρών του Καρόλου ΧΙΙ έκλεισε όταν ο εκλέκτορας Ανόβερος, στον οποίο είχε παραχωρηθεί η κατοχή της Βρέμης-Βέρντεν από τη Δανία, προσχώρησε στη ρωσο-πρωσική συμφωνία τον Νοέμβριο του 1714. Ο εκλέκτορας του Ανόβερου ήταν επίσης βασιλιάς της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας από το 1714. Μετά την παράδοση της Βρέμης-Βέρντεν στο Ανόβερο, η Πρωσία, χρησιμοποιώντας ως ευκαιρία τη σουηδική κατάληψη του Ουζενδόμ, κήρυξε τον πόλεμο στη Σουηδία την 1η Μαΐου 1715. Στις 15 Οκτωβρίου ακολούθησε η κήρυξη πολέμου από το Ανόβερο στη Σουηδία. Το Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας παρέμεινε αποκλεισμένο από τον πόλεμο, ο οποίος επηρέασε μόνο τα πατρογονικά εδάφη του Γεωργίου Α΄.

Οι δύο ναυτικές δυνάμεις, η Αγγλία και οι Κάτω Χώρες, είχαν μεγάλη ανησυχία για το θαλάσσιο εμπόριο στη Βαλτική λόγω του πολέμου. Αφού ο Κάρολος ΧΙΙ διέταξε τους εμπόρους του να σταματήσουν τις συναλλαγές με όλους τους εχθρούς, η Αγγλία έστειλε τον Μάιο του 1715 έναν βρετανικό στόλο στη Βαλτική υπό τη διοίκηση του ναυάρχου Τζον Νόρις για να προστατεύσει τα αγγλικά και ολλανδικά εμπορικά πλοία. Ο βρετανικός στόλος ενώθηκε εκεί με ολλανδικά πολεμικά πλοία, αναγκάζοντας έτσι το σουηδικό ναυτικό στην Καρλσκρόνα σε αδράνεια. Ο αγγλο-ολλανδικός στόλος παρενέβη επίσης ενεργά στην ίδια την πολεμική προσπάθεια, με οκτώ αγγλικά και ολλανδικά πλοία να ενώνουν το δανέζικο ναυτικό στην πολιορκία του Στράλσουντ τον Ιούλιο του 1715.

Η επιστροφή του βασιλιά

Το 1714 δεν έγιναν μάχες ούτε μπροστά από το Stralsund ούτε από το Wismar. Οι Σάξονες είχαν αποσυρθεί από την Πομερανία και ο Πέτρος Α' ήταν απασχολημένος με την κατάκτηση της Φινλανδίας. Η ίδια η Δανία δεν διέθετε οικονομικά μέσα για μια νέα εκστρατεία. Ακόμα και σε αυτή την εξαιρετικά κρίσιμη κατάσταση για τη Σουηδία, ο Κάρολος ΧΙΙ απέρριψε αρκετές προτάσεις ειρήνης. Ωστόσο, αφού δεν υπήρχε καμία προοπτική να ξαναμπεί η Οθωμανική Αυτοκρατορία στον πόλεμο κατά της Ρωσίας και η τελευταία είχε αναγκαστεί να εγκαταλείψει το στρατόπεδό της στο Μπέντερ (στη σημερινή Μολδαβία) από τον Φεβρουάριο του 1713 στη συμπλοκή του Μπέντερ, ο Κάρολος επέστρεψε στη Σουηδική Πομερανία τον Νοέμβριο του 1714 με δεκαπενθήμερη αναγκαστική πορεία. Η επιστροφή του έγινε όχι μόνο κατόπιν αιτήματος του Σουλτάνου, αλλά και λόγω των πολιτικών αναταραχών στη Σουηδία, οι οποίες απειλούσαν να αποτελέσουν σοβαρή απειλή για την εξουσία του. Έχοντας την αποδοχή του λαού του Στράλσουντ, ο στόχος του ήταν να αποκαταστήσει την προηγούμενη ισορροπία δυνάμεων στην Πομερανία, εκτιμώντας λανθασμένα την κατάσταση. Υπό την ηγεσία του, η επέκταση των οχυρώσεων επιταχύνθηκε, με τη συμμετοχή έως και 10.000 ανθρώπων. Επιπλέον, δημιούργησε εκ νέου έναν μικρό στρατό, ο οποίος, αν και ανεπαρκώς εξοπλισμένος, ήταν πιστός σε αυτόν.

Κατάληψη των τελευταίων σουηδικών φρουρίων

Τον Ιανουάριο του 1715, ο Κάρολος ΧΙΙ κατέλαβε τις νότιες και ανατολικές ακτές του Ρίγκεν για να εξασφαλίσει το φρούριο Στράλσουντ. Στις 23 Φεβρουαρίου κατέλαβε το Wolgast, το οποίο είχε καταληφθεί από ένα πρωσικό φυλάκιο είκοσι ανδρών. Στις 22 Απριλίου, σουηδικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στο νησί Usedom και αιφνιδίασαν ένα μικρό πρωσικό απόσπασμα.

Ως αποτέλεσμα, ο Φρειδερίκος Γουλιέλμος Α' απέλασε τον Σουηδό απεσταλμένο και έδωσε εντολή να αρχίσει η προγραμματισμένη εκστρατεία στην Πομερανία. Η Πρωσία κήρυξε τον πόλεμο στη Σουηδία την 1η Μαΐου 1715. Την ίδια ημέρα, ο πρωσικός στρατός μετακινήθηκε σε ένα στρατόπεδο κοντά στο Στέτιν, στο οποίο προστέθηκε ένα δεκαπενθήμερο αργότερα ένα σαξονικό σώμα 8.000 ανδρών υπό τον στρατηγό August Christoph von Wackerbarth. Την ανώτατη διοίκηση του πρωσικού αποσπάσματος ανέλαβε ο ίδιος ο βασιλιάς Φρειδερίκος Γουλιέλμος Α΄. Υπό την ηγεσία του, ο στρατάρχης πρίγκιπας Λεοπόλδος Α' του Anhalt-Dessau είχε τη διοίκηση. Το δεύτερο μισό του Ιουνίου, ο δανικός στρατός άρχισε την προέλασή του μέσω του Μεκλεμβούργου. Ένα δανέζικο απόσπασμα τεσσάρων ταγμάτων και δώδεκα μοίρες υπό τη διοίκηση του αντιστράτηγου Friedrich von Legardt κατέλαβε το Wismar, τη δεύτερη βάση των Σουηδών σε γερμανικό έδαφος με φρουρά 2.500 ανδρών. Ο βασιλιάς Φρειδερίκος Γουλιέλμος Α' ενίσχυσε τις δυνάμεις πολιορκίας με δύο τάγματα και δώδεκα μοίρες υπό τη διοίκηση του υποστράτηγου Γεώργιου Φρίντριχ φον ντερ Άλμπε. Το σώμα πολιορκίας αριθμούσε τώρα περίπου 8.000 άνδρες. Στη θάλασσα, δανικά πλοία απέκλεισαν την είσοδο του Wismar.

Στις 28 Ιουνίου, ο πρωσοσαξονικός στρατός ξεκίνησε από το στρατόπεδό του κοντά στο Στέτιν. Χωρίς να συναντήσουν αντίσταση, οι Πρώσοι διέσχισαν τον Peene μέσω μιας γέφυρας ποντονίου στο Loitz και οι Σάξονες στο Jarmen και ενώθηκαν με τους Δανούς μπροστά από το Stralsund στα μέσα Ιουλίου. Οι Δανοί, υπό τη διοίκηση του Στρατάρχη Carl Rudolf von Württemberg, είχαν διασχίσει το Recknitz κοντά στο Damgarten και επίσης δεν είχαν συναντήσει καμία εχθρική αντίσταση.

Ο Κάρολος ΧΙΙ είχε προηγουμένως αποσύρει τα εναπομείναντα στρατεύματά του στην Πομερανία στο Στράλσουντ, καθώς δεν ήθελε να διακινδυνεύσει μια απόφαση σε μάχη στο πεδίο της μάχης λόγω της αριθμητικής και ποιοτικής υπεροχής των συμμαχικών δυνάμεων. Στις 12 Ιουλίου 1715, οι τρεις συμμαχικοί στρατοί ενώθηκαν μπροστά από το Στράλσουντ και άρχισαν την πολιορκία. Μια σουηδική μοίρα που επιχειρούσε στο Ρούντεν στα ανοικτά των εκβολών του ποταμού Πίνε ηττήθηκε στη ναυμαχία του Γιάσμουντ στις 8 Αυγούστου 1715 από τον δανέζικο στόλο, ο οποίος είχε εν τω μεταξύ φτάσει πλήρης. Ως αποτέλεσμα της ναυμαχίας, η δύναμη των Σουηδών στη θάλασσα κατέρρευσε και ο στόλος τους αναγκάστηκε να υποχωρήσει οριστικά στην Καρλσκρόνα. Οι Σύμμαχοι κατάφεραν να καταλάβουν το Ρίγκεν στις 17 Νοεμβρίου, καθιστώντας την κατάσταση της πολιορκημένης πόλης σχεδόν απελπιστική. Μετά από μια πολύμηνη πολιορκία του Στράλσουντ, οι εγκλωβισμένοι Σουηδοί παραδόθηκαν στις 23 Δεκεμβρίου 1715. Ο βασιλιάς Καρλ μπόρεσε να διαφύγει την τελευταία στιγμή με μια ψαρόβαρκα μέσω της Βαλτικής Θάλασσας στη Σουηδία υπό ευτυχείς συνθήκες. Η πολιορκία του Βίσμαρ, στην οποία προσχώρησαν δύο τάγματα και τέσσερις μοίρες του Εκλεκτοράτου του Ανόβερου στις 2 Νοεμβρίου, διήρκεσε όλο τον χειμώνα και προκάλεσε μεγάλη δυσφορία στα πολιορκητικά στρατεύματα λόγω του δριμύ ψύχους. Μετά από δεκάμηνη πολιορκία, το Βίσμαρ καταλήφθηκε τελικά από τα πρωσικά και ανόβερο στρατεύματα στις 19 Απριλίου 1716. Έτσι, έπεσε και η τελευταία σουηδική κτήση στη βόρεια Γερμανία.

Μετά την επιστροφή του στη Σουηδία, ο Κάρολος ΧΙΙ ανέλαβε διάφορες στρατιωτικές εκστρατείες στη Νορβηγία. Εν τω μεταξύ, το ρωσικό ναυτικό κυριαρχούσε στη Βαλτική Θάλασσα και προέβαινε σε διασπαστικές ενέργειες κατά των σουηδικών ακτών. Συνολικά, ωστόσο, η τελική φάση του πολέμου χαρακτηρίστηκε περισσότερο από διπλωματικές αναταραχές μεταξύ των εταίρων της συμμαχίας παρά από στρατιωτική δράση. Η μετατόπιση της ισορροπίας δυνάμεων που προκλήθηκε από τις ρωσικές νίκες επί της Σουηδίας, η οποία έγινε πολύ συνειδητά αντιληπτή στα ευρωπαϊκά δικαστήρια, προκάλεσε φόβους μεταξύ των καθιερωμένων ευρωπαϊκών μεγάλων δυνάμεων για μια πιθανή ρωσική κυριαρχία στην περιοχή της Βαλτικής. Η Αγγλία αποδείχθηκε ο μεγαλύτερος αντίπαλος της ρωσικής κυριαρχίας στη Βόρεια Ευρώπη. Καθώς ο Τσάρος Πέτρος διατηρούσε κατά καιρούς μεγάλα τμήματα στρατού στη Δανία, το Μεκλεμβούργο και την Πολωνία, η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, οι Κάτω Χώρες, η Γαλλία, η Σαξονία και η Δανία προσχώρησαν στην αγγλική γραμμή.

Ο Κάρολος ΧΙΙ προσπάθησε να εκμεταλλευτεί τις εντάσεις μεταξύ των αντιπάλων του στον πόλεμο και διαπραγματεύτηκε συμφωνίες ειρήνης και με τις δύο πλευρές. Ωστόσο, οι ιστορικοί αμφιβάλλουν για τη σοβαρότητα αυτών των προσπαθειών. Ο Κάρολος πίστευε μέχρι τέλους ότι θα μπορούσε να οδηγήσει τον πόλεμο σε ένα ευνοϊκό τέλος για τη Σουηδία με στρατιωτικά μέσα. Μόνο μετά το θάνατό του, το 1719, η Σουηδία στράφηκε ολοκληρωτικά προς την Αγγλία, έκανε ειρήνη με τη Δανία, την Πρωσία και το Ανόβερο και ήλπιζε, με την υποστήριξη της Αγγλίας, να ανακτήσει τις επαρχίες της Βαλτικής που είχε χάσει από τη Ρωσία. Ωστόσο, λόγω του κινδύνου ενός νέου πολέμου με την Ισπανία, οι δυνάμεις δεν ήταν διατεθειμένες να αποτολμήσουν έναν ανοιχτό πόλεμο με τη Ρωσία, οπότε η Σουηδία έμεινε μόνη της και αναγκάστηκε να συνάψει ειρήνη με τη Ρωσία με δυσμενείς όρους.

Εξευρωπαϊσμός του ζητήματος της Βαλτικής Θάλασσας

Περαιτέρω προσπάθειες του τσάρου Πέτρου Α΄ να αποκτήσει ερείσματα στη βόρεια Γερμανία ενίσχυσαν τη δυσπιστία των άλλων συμμάχων, με αποτέλεσμα καθυστερήσεις και διαφωνίες για περαιτέρω δράση κατά της Σουηδίας, γεγονός που παρέτεινε τον πόλεμο. Ο Γεώργιος Α΄, βασιλιάς της Αγγλίας και εκλέκτορας του Ανόβερου, υποστήριξε τη Ρωσία προκειμένου να αποκτήσει μια χερσαία γέφυρα προς την Αγγλία με τη Βρέμη-Βέρντεν, αλλά φοβόταν επίσης ότι η Ρωσία θα κυριαρχούσε πολύ έντονα στη Βαλτική και ήταν επομένως διατεθειμένος να αλλάξει πορεία. Οι αγγλικοί φόβοι έγιναν έντονοι όταν ο τσάρος Πέτρος Α΄ συνήψε συνθήκη συμμαχίας με τον δούκα Καρλ Λεοπόλδο του Μεκλεμβούργου στις 19 Απριλίου 1716, στον οποίο προσέφερε επίσης το χέρι της ανιψιάς του τσάρου Αικατερίνης Ιβάνοβνα. Έτσι, η Ρωσία απέκτησε μια βάση για το στρατό της σε γερμανικό έδαφος και κέρδισε το Μέκλενμπουργκ ως έναν ακόμη σύμμαχο κατά της Σουηδίας. Σε αντάλλαγμα, ο δούκας έλαβε βοήθεια έναντι των περιουσιών του στη σύγκρουση με την ιπποτοκρατία. Το χειμώνα του 1716

Δημιουργία αντιρωσικής συμμαχίας

Αφού ο Κάρολος ΧΙΙ επέστρεψε στη Σουηδία από το Στράλσουντ, εκμεταλλεύτηκε τις συμμαχικές διαφωνίες στις προσπάθειές του να αποκαταστήσει την αυτοκρατορία του, συγκεντρώνοντας τις δυνάμεις του εναντίον της Δανίας-Νορβηγίας. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα του 1715

Η εισβολή στη Νορβηγία ενθάρρυνε την Κοπεγχάγη να εισβάλει ξανά στη Σουηδία. Το σχέδιο μιας κοινής ρωσο-δανικής εισβολής είχε ήδη συζητηθεί εδώ και αρκετό καιρό. Τον Φεβρουάριο του 1716, ο Πέτρος Α' παρουσίασε ένα λεπτομερές σχέδιο εισβολής στην Αλτόνα κατά τη διάρκεια του δεύτερου ταξιδιού του στην Ευρώπη. Τα ρωσικά στρατεύματα επρόκειτο να μεταφερθούν μέχρι το Sjaelland. Από εκεί, μαζί με δανικά στρατεύματα, επρόκειτο να εισβάλει στη Σουηδία, με την υποστήριξη βρετανικού στόλου.

Ωστόσο, οι διπλωματικές αναταραχές που προκλήθηκαν κυρίως από τις ρωσικές δραστηριότητες στο Μεκλεμβούργο διατάραξαν το σχέδιο εισβολής και ενίσχυσαν τη δυσπιστία των συμμάχων απέναντι στον Τσάρο. Στα ευρωπαϊκά δικαστήρια υπήρχαν υποψίες ότι ο Πέτρος είχε συνάψει ξεχωριστή ειρήνη με τη Σουηδία και ήθελε απλώς να χρησιμοποιήσει τα σχέδια εισβολής ως προκάλυμμα για την επέκταση των ρωσικών βάσεων στη Γερμανία. Σε μια συνάντηση του Πέτρου Α΄ και του Φρειδερίκου Δ΄ στις 28 Μαΐου 1716 στο Χαμ και Χορν κοντά στο Αμβούργο, τα σχέδια εισβολής αναπτύχθηκαν περαιτέρω. Τον Σεπτέμβριο του 1716, ένας στρατός 30.000 ανδρών μεταφέρθηκε με πρωσικά πλοία από το Warnemünde του Μεκλεμβούργου στη Ζηλανδία. Ένας δανικός στρατός 24.000 ανδρών βρισκόταν ήδη εκεί. Το δανικό ναυτικό, αποτελούμενο από 24 πλοία γραμμής, ενισχύθηκε από το ρωσικό ναυτικό και το στόλο γαλέρας, καθώς και από βρετανικές και ολλανδικές ναυτικές μοίρες. Ο συμμαχικός στόλος εισβολής, αποτελούμενος από 67 πλοία γραμμής και φρεγάτες, ήταν πλέον έτοιμος να εισβάλει στο Σόνεν. Τότε όμως ο Τσάρος, ο οποίος μόλις είχε επιστρέψει από ένα ταξίδι στην Ευρώπη, ακύρωσε απροσδόκητα την ήδη σταθερά προγραμματισμένη απόβαση, προκαλώντας έτσι και πάλι την καχυποψία των συμμάχων, οι οποίοι συνέχισαν να υποπτεύονται ότι ο Πέτρος Α' ήθελε απλώς να εδραιωθεί στην αυτοκρατορία. Μετά την αποτυχία της προσπάθειας του τσάρου να σφυρηλατήσει μια γαλλορωσική συμμαχία κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο Παρίσι, μια διπλωματική επίθεση της Αγγλίας οδήγησε τελικά τη Ρωσία στην απομόνωση της εξωτερικής πολιτικής. Γύρω στον Ιανουάριο του 1717, ο Γεώργιος Α΄ συνήψε τριπλή συμμαχία μεταξύ Βρετανίας-Ανόβερου, Κάτω Χωρών και Γαλλίας. Το Ανόβερο και η Δανία αποχώρησαν από τον σκανδιναβικό συνασπισμό. Τον Μάρτιο του 1717, το αγγλικό κοινοβούλιο έδωσε τη συγκατάθεσή του για τη χρήση του στόλου για την επιβολή της νέας αγγλικής εξωτερικής πολιτικής. Η Τριπλή Συμμαχία συμπληρώθηκε τον Αύγουστο του 1718 από την Αυστρία, η οποία μόλις είχε συνάψει ειρήνη με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η τετραπλή συμμαχία που είχε πλέον δημιουργηθεί διευρύνθηκε με τη Συνθήκη της Βιέννης τον Ιανουάριο του 1719, με την οποία η Σαξονία, η Αγγλία-Ανόβερο και η Αυστρία ένωσαν τις δυνάμεις τους για να απωθήσουν τη Ρωσία από την Πολωνία-Λιθουανία, η οποία διατηρούσε εκεί στρατό 35.000 ανδρών.

Έναρξη ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων Ρωσίας-Σουηδίας

Ενώ το 1717 σημειώθηκαν διπλωματικές αναταραχές, η χρονιά έφερε μια ανάπαυλα σε στρατιωτικό επίπεδο για όλα τα εμπόλεμα μέρη. Παρά τις ήττες και τη συντριπτική υπεροχή των εχθρών του, ο βασιλιάς Κάρολος ανέπτυσσε συνεχώς νέες ιδέες και σχέδια. Ο Georg Heinrich von Görtz, ο στενότερος σύμβουλος του Καρλ στα τελευταία χρόνια της ζωής του, διαισθάνθηκε την ευκαιρία να συνάψει ξεχωριστή ειρήνη με τους Ρώσους, ώστε να έχει ελεύθερα χέρια για ανακατακτήσεις στη βόρεια Γερμανία και τη Δανία σε αντάλλαγμα.

Σε μια συνάντηση με τον Τσάρο Πέτρο στο παλάτι αναψυχής Het Loo στην Ολλανδία τον Αύγουστο του 1717, ο Γκερτς κατάφερε να διαλύσει τις μεγάλες επιφυλάξεις του Τσάρου σχετικά με μια προσέγγιση, και οι ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις πραγματοποιήθηκαν στα νησιά Αλάντ από τον Μάιο του 1718 και μετά τον επόμενο χρόνο. Οι διαπραγματευτές για τους Σουηδούς ήταν ο Görtz και ο Carl Gyllenborg, για τους Ρώσους ο Βεστφαλός Heinrich Ostermann και ο Σκωτσέζος στρατηγός James Bruce. Το σουηδικό σχέδιο προέβλεπε ότι η Ρωσία θα διατηρούσε όλες τις κτήσεις της εκτός από τη Φινλανδία, αλλά η Νορβηγία και το Ανόβερο θα έπεφταν στους Σουηδούς. Επιπλέον, η απόβαση στη Σκωτία θα προετοίμαζε την επιστροφή των Ιακωβιτών στον εκεί θρόνο.

Ο θάνατος του βασιλιά

Οι συμμαχικές διαφωνίες δημιούργησαν νέες ελπίδες στη Στοκχόλμη για μια ευνοϊκή ειρηνευτική συμφωνία. Η έναρξη της νέας νορβηγικής εκστρατείας επρόκειτο να καταδείξει τη φαινομενικά αδιάσπαστη δύναμη της Σουηδίας τόσο στον Τσάρο όσο και στους Άγγλους. Ενώ ο ίδιος ο Κάρολος κινούνταν με τον κύριο στρατό εναντίον του Φρέντερικσχαλντ, ο στρατηγός Άρμφελντ έπρεπε να κινηθεί με μια άλλη μεραρχία προς βορρά μέσω του Κιόλεν εναντίον του Τρόντχαϊμ, προκειμένου να αποκόψει τη σύνδεση μεταξύ των τμημάτων της χώρας. Στη Σουηδία, ωστόσο, η εκστρατεία συνάντησε γενική αποδοκιμασία. Η χώρα βρισκόταν στα όριά της, και στη Στοκχόλμη βρέθηκαν στους δρόμους ακόμη και πεινασμένοι άνθρωποι. Πολλοί αξιωματικοί και στρατιώτες υπέφεραν επίσης από την πείνα και το μεγαλύτερο μέρος του σουηδικού στρατού είχε σκισμένα ρούχα. Όταν ο βασιλιάς Κάρολος ΧΙΙ πέθανε στις 30 Νοεμβρίουjul.

Η εκστρατεία προς το Τρόντχαϊμ κατέληξε επίσης σε καταστροφή. Όταν ο Άρμφελντ διέταξε την υποχώρηση στη Σουηδία στις 12 Ιανουαρίου 1719 με την είδηση του θανάτου του βασιλιά, μια χιονοθύελλα έπληξε το Öyfjell τόσο έντονα που 3.700 από τους 5.800 στρατιώτες πάγωσαν μέχρι θανάτου. Η καταστροφή του στρατού του Armfeldt έμεινε στην ιστορία ως η πορεία θανάτου των Καρολίνιων.

Με τον θάνατο του Καρόλου ΧΙΙΙ, η σουηδική γραμμή του Οίκου των Βιτελσμπάχ έληξε στην ανδρική γραμμή. Μετά από αυτόν, η αδελφή του, Ulrika Eleonore, ανέβηκε στο θρόνο. Η στέψη της είχε εξαρτηθεί από την αποδοχή ενός νέου συντάγματος που διέλυε την απολυταρχική μοναρχία και μετέφερε τη νομοθετική εξουσία στην αυτοκρατορική βουλή, η οποία αποτελούνταν από εκπροσώπους των τεσσάρων περιουσιών (ευγενείς, κλήρος, αστοί και αγρότες). Η εκτελεστική εξουσία ανατέθηκε σε μια μυστική επιτροπή των τριών πρώτων περιουσιών. Με αυτόν τον τρόπο, η αντιρωσική αριστοκρατία είχε και πάλι στα χέρια της την κυβέρνηση της χώρας, μια θέση εξουσίας που διατήρησε για περισσότερα από 50 χρόνια. Μετά την παραίτηση της συζύγου του, ο Φρειδερίκος της Έσσης-Κάσελ, σύζυγος της Ουλρίκας Ελεονόρας και γαμπρός του Καρόλου ΧΙΙ, απέκτησε το σουηδικό στέμμα, αλλά στη συνέχεια παρέμεινε εξαρτημένος από το Αυτοκρατορικό Συμβούλιο. Με ένα χτύπημα, η πορεία της εξωτερικής πολιτικής άλλαξε. Με τη συμβουλή Γάλλων και Άγγλων απεσταλμένων, οι διαπραγματεύσεις με τη Ρωσία διακόπηκαν- αντ' αυτού, προωθήθηκαν ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις με τη Μεγάλη Βρετανία-Ανόβερο, την Πρωσία και τη Δανία υπό γαλλική μεσολάβηση. Μια ισχυρή ευρωπαϊκή συμμαχία κατά της Ρωσίας αναδυόταν τώρα, το περίγραμμα της οποίας έγινε σαφές όταν, τον Φεβρουάριο του 1719, ο αυτοκράτορας ανέθεσε στο Εκλεκτοράτο του Ανόβερου την εκτέλεση της αυτοκρατορικής εκτέλεσης που είχε επιβληθεί δύο χρόνια νωρίτερα και 12.000 γκελφικοί στρατιώτες έδιωξαν τον δούκα Καρλ Λεοπόλδο από το Μεκλεμβούργο.

Ειρήνη με το Ανόβερο-Αγγλία, την Πρωσία και τη Δανία

Η Σουηδία ήταν η πρώτη που έκανε ειρήνη με το Ανόβερο-Αγγλία μετά από μακρές διαπραγματεύσεις. Μέχρι το 1718, ο Σουηδός βασιλιάς είχε συμφωνήσει να παραχωρήσει μόνο ένα μικρό μέρος της Βρέμης-Βέρντεν, αλλά όχι ολόκληρα τα δουκάτα της Βρέμης και του Βέρντεν. Μόνο ο θάνατός του στα τέλη του 1718 άνοιξε το δρόμο για ελπιδοφόρες ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις, οι οποίες άρχισαν στη Στοκχόλμη τον Μάιο του 1719. Τα σημεία διαφωνίας ήταν το ποσό της εξαγοράς για τη Βρέμη-Βέρντεν, η έκταση των μελλοντικών απωλειών της Σουηδίας στην Πομερανία και η χρήση του αγγλικού στόλου για την προστασία της Σουηδίας από μια ρωσική ή δανική επίθεση.

Ταυτόχρονα, η Σουηδία δεχόταν ισχυρές στρατιωτικές πιέσεις από τη Ρωσία. Έτσι, στις 24 Μαΐου 1719, ο ρωσικός στόλος κέρδισε την πρώτη του νίκη στη μάχη της ανοιχτής θάλασσας στο Ösel. Προκειμένου να αναγκάσει τη Σουηδία να υπογράψει τη συνθήκη ειρήνης, ο Πέτρος Α΄ αποφάσισε μια αποβατική επιχείρηση στη σουηδική ενδοχώρα. Ταυτόχρονα, τον Αύγουστο του 1719 πραγματοποιήθηκε επιχείρηση απόβασης νότια και βόρεια της Στοκχόλμης. Στην επιχείρηση συμμετείχαν 20 πλοία γραμμής, αρκετές εκατοντάδες κωπήλατα πλοία και 26.000 αποβατικοί στρατιώτες. Κατά τη διάρκεια της εισβολής, οκτώ μεγάλες πόλεις καταστράφηκαν, μεταξύ των οποίων και το Norrköping, η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη εκείνη την εποχή. Μέσω του Μεγάλου Ναυάρχου Apraxin, ο Τσάρος Πέτρος έβαλε να κάψουν τις ακτές της Δυτικής Βοθνίας. Καταστράφηκαν 13 πόλεις, 361 χωριά και 441 αρχοντικά κτήματα.

Η ρωσική προέλαση επιτάχυνε τις ειρηνευτικές συμφωνίες της Σουηδίας με τους άλλους αντιπάλους της. Τον Νοέμβριο του 1719, η Δανία διέκοψε τις εχθροπραξίες με τη Σουηδία. Με τη μεσολάβηση του Άγγλου πληρεξουσίου John Carteret, ο πόλεμος με τη Μεγάλη Βρετανία τερματίστηκε στις 22 Νοεμβρίου 1719 με μια προκαταρκτική ειρήνη στη Στοκχόλμη. Το Ανόβερο έλαβε τα δουκάτα της Βρέμης-Βέρντεν με αντάλλαγμα την καταβολή ενός εκατομμυρίου ρικσντάλερ και υποσχέθηκε έμμεσα στη Σουηδία αγγλική υποστήριξη. Η παραχώρηση δεν αναγνωρίστηκε οριστικά μέχρι τον διακανονισμό του Αμβούργου το 1729.

Στις 21 Ιανουαρίουjul.

Μέχρι τότε, η Αγγλία είχε δημιουργήσει έναν μεγάλο συνασπισμό εναντίον της Ρωσίας, αλλά δεν ήταν αρκετός για να τερματίσει τις πολεμικές συγκρούσεις στον βορρά. Η Πρωσία και η Σαξονία έτειναν να απομακρυνθούν από τη Βρετανία για να στραφούν και πάλι προς τον Τσάρο. Ο αυτοκράτορας στη Βιέννη έγινε επίσης ανήσυχος εξαιτίας της συνεχιζόμενης κατοχής του Μεκλεμβούργου από τα στρατεύματα των Γκελφών.

Ειρήνη με τη Ρωσία

Η απόφαση της Αγγλίας να αναπτύξει τον στόλο της που έπλεε στη Βαλτική Θάλασσα υπό τη διοίκηση του ναυάρχου Νόρις εναντίον της Ρωσίας δεν ήταν η αναμενόμενη. Οι αγγλικές μοίρες δεν μπόρεσαν να ακολουθήσουν τα ρωσικά πλοία στον Κόλπο της Φινλανδίας. Ο αγγλικός στόλος απέτυχε επίσης να σταματήσει τις ρωσικές επιθέσεις στη σουηδική ενδοχώρα. Στις 7 Αυγούστου 1720 μια σουηδική μοίρα ηττήθηκε από μια ρωσική στη ναυμαχία του Grönham, και το 1721 η ίδια η Στοκχόλμη σώθηκε από μια ρωσική επίθεση μόνο με την άφιξη ενός βρετανικού στόλου. Η Βρετανία συνειδητοποιούσε πλέον ότι δεν ήταν σε θέση να σχηματίσει έναν αποτελεσματικό πολεμικό συνασπισμό κατά της Ρωσίας. Η Πρωσία διατήρησε μια αυστηρή ουδετερότητα, και οι άλλες αγγλικές πρωτοβουλίες στις αυλές της Βιέννης και της Βαρσοβίας ήταν επίσης ανεπιτυχείς. Ως εκ τούτου, το Ηνωμένο Βασίλειο πίεσε τώρα επίσης για την έναρξη ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων με τη Ρωσία το συντομότερο δυνατό. Ως αποτέλεσμα μιας κερδοσκοπικής κρίσης, ο Βρετανός βασιλιάς Γεώργιος Α' δεν ήταν πλέον σε θέση να στηρίξει οικονομικά τους Σουηδούς. Έτσι, οι Σουηδοί, οι οποίοι είχαν μείνει χωρίς υποστήριξη, δεν είχαν άλλη επιλογή από το να αρχίσουν απευθείας ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις με τη Ρωσία υπό γαλλική μεσολάβηση, οι οποίες ξεκίνησαν στις 28 Απριλίου 1721 στο Nystad, μια μικρή φινλανδική πόλη όχι μακριά από το Åbo.

Στις 10 Σεπτεμβρίου 1721, η Σουηδία παραχώρησε στη Ρωσία τα εδάφη του Ίνγκερμανλαντ, της Λιβονίας, της Εσθονίας, των νησιών Όσελ και Νταγκό και της Νότιας Καρελίας με τη Συνθήκη Ειρήνης του Νίσταντ. Σε αντάλλαγμα, έλαβε πίσω τη Φινλανδία, την οποία ο Πέτρος Α' είχε κατακτήσει το 1714. Η Ρωσία κατέβαλε επίσης στη Σουηδία αποζημιώσεις ύψους 2 εκατομμυρίων ρικσντάλερ. Η Σουηδία έλαβε το δικαίωμα να αγοράζει σιτηρά αξίας 50.000 ρουβλίων αφορολόγητα κάθε χρόνο στη Ρίγα, το Ρεβάλ και το Άρενσμπουργκ, εκτός από τα έτη κακής σοδειάς.

Κατά τη διάρκεια των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων στο τέλος του πολέμου, η βασίλισσα Ουλρίκα Ελεονόρα προσέφερε επίσης στον Αύγουστο τον Ισχυρό ανακωχή στις 7 Ιανουαρίου 1720. Στην προσφορά αυτή επέλεξε σκόπιμα τον τίτλο "Φρειδερίκος Αύγουστος", εκφράζοντας το γεγονός ότι ο Σαξονός εκλέκτορας δεν είχε ακόμη αναγνωριστεί ως πολωνός βασιλιάς από τη Σουηδία μετά την επανεκλογή του το 1710. Παρόλο που ο Αύγουστος Β' ήλπιζε να συνδέσει την αναγνώριση της πολωνικής βασιλείας του με την αναθεώρηση της Ειρήνης του Altranstadt, δεν κατέληξε σε συμφωνία. Η Σαξονία-Πολωνία, αν και ενεργό μέρος του πολέμου, δεν συμμετείχε στις ειρηνευτικές συμφωνίες που τερμάτισαν τον Μεγάλο Βόρειο Πόλεμο. Η αμοιβαία επιβεβαίωση της de facto κατάστασης ειρήνης μεταξύ της Σαξονίας και της Σουηδίας δεν πραγματοποιήθηκε πριν από τον Απρίλιο του 1729. Το Πολωνικό Σέιμ είχε προηγουμένως αποφασίσει στο Γκρόντνο το 1726 να ξεκινήσει ειρηνευτικές συνομιλίες με τη Σουηδία και να επιβεβαιώσει προηγούμενες ειρηνευτικές συμφωνίες, κυρίως τη Συνθήκη της Ολίβα. Μετά από μια αρχική δήλωση προθέσεων το 1729, άρχισαν εκ νέου διαπραγματεύσεις, κατά τη διάρκεια των οποίων η Σουηδία τον Φεβρουάριο του 1730 και η Πολωνία τον Σεπτέμβριο του 1732 υπέβαλαν σχέδια που κατέληξαν σε αμοιβαία δήλωση ειρήνης.

Ο πόλεμος είχε σοβαρό αντίκτυπο στην πληθυσμιακή ανάπτυξη της Σουηδικής Αυτοκρατορίας. Στο τέλος, υπήρχαν μόνο τρεις άνδρες για κάθε πέντε γυναίκες, πράγμα που σήμαινε ότι κυρίως οι γυναίκες έπρεπε να αναλάβουν τις γεωργικές εργασίες. Η Φινλανδία υπέστη τις μεγαλύτερες απώλειες και έχασε το 16% του πληθυσμού της. Στη Σουηδία, ο φόρος αίματος ήταν δέκα τοις εκατό. Η Φινλανδία επλήγη τόσο πολύ που ο Σουηδός κυβερνήτης απέφυγε να επιβάλει φόρους για έξι χρόνια.

Ο Μεγάλος Βόρειος Πόλεμος είχε ως αποτέλεσμα μια θεμελιώδη αλλαγή στην ευρωπαϊκή ισορροπία δυνάμεων. Η Σουηδία έχασε τις κτήσεις της στη Βαλτική και στη Γερμανία (εκτός από το Βίσμαρ και τη Δυτική Πομερανία βόρεια του Πίνε), η οποία αναθεώρησε επίσης την Ειρήνη της Βεστφαλίας με την εκδίωξη της Γερμανίας από τις θάλασσες στις εκβολές του Βέσερ και του Έλβα. Ως αποτέλεσμα, η Σουηδία έχασε τη θέση της ως μεγάλη σκανδιναβική δύναμη, έστω και αν κάποιοι στη Σουηδία δεν ήθελαν ακόμη να το παραδεχτούν - έτσι το 1741 εξαπολύθηκε πόλεμος εναντίον της Ρωσίας, ο οποίος κατέληξε σε περαιτέρω καταστροφή. Στη Σουηδία, ακολούθησε η λεγόμενη περίοδος της ελευθερίας μέχρι το 1772 - ένας εποχικός χαρακτηρισμός που αναφέρεται στην υπέρβαση της απόλυτης βασιλικής κυριαρχίας. Έκτοτε, τα κτήματα είχαν τον λόγο.

Από τότε, η Σουηδία αντικαταστάθηκε ως η μεγαλύτερη σκανδιναβική δύναμη από τη Ρωσική Αυτοκρατορία, η οποία όχι μόνο αναδείχθηκε σε νέα υπερδύναμη στη Βαλτική Θάλασσα, αλλά έπαιξε επίσης καθοριστικό ρόλο στην αναδιοργάνωση της Ευρώπης. Ωστόσο, ο Σκανδιναβικός Πόλεμος είχε απαιτήσει τα μέγιστα από τον ρωσικό λαό. Κατά καιρούς, το 82% των εσόδων του κράτους δαπανήθηκε για τον πόλεμο. Μόνο μεταξύ του 1705 και του 1713, πραγματοποιήθηκαν δέκα συγκεντρώσεις που κάλεσαν περίπου 337.000 άνδρες στα όπλα. Οι συνθήκες υπηρεσίας ήταν τόσο κακές που 54.000 Ρώσοι στρατιώτες πέθαναν από ασθένειες κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Βόρειου Πολέμου, σε σύγκριση με περίπου 45.000 θανάσιμα τραυματίες. Η νέα πρωτεύουσα του Πέτρου, η Αγία Πετρούπολη, χτίστηκε στη Βαλτική Θάλασσα, προστατευόμενη από ευρείες παράκτιες περιοχές - μια εξέλιξη που η ναυτική δύναμη Βρετανία, η οποία ανησυχούσε για το εμπόριο της Βαλτικής, δεν ήθελε να δει. Εν μέσω του πολέμου, ο Μέγας Πέτρος δημιούργησε έτσι τα θεμέλια της θέσης της Ρωσίας ως μεγάλης δύναμης- για να υπογραμμίσει τη νέα διεκδίκηση, μετονόμασε το ρωσικό Τσαρδόμετρο σε "Ρωσική Αυτοκρατορία" και άλλαξε επίσημα τον τίτλο του από "Τσάρος" σε "Αυτοκράτορας" (Император, Imperator). Η Ρωσία ήταν και πάλι ένα σταθερό μέλος του ευρωπαϊκού συστήματος κρατών και συμμαχιών μετά από αιώνες αποξένωσης που προκάλεσε η μογγολική κυριαρχία.

Ο πόλεμος έκρινε επίσης την τύχη της Εσθονίας και της Λιβονίας. Η Λιβονία, η οποία ανήκε πλέον στη Ρωσία, κατάφερε να διατηρήσει την εσωτερική της αυτονομία για κάποιο χρονικό διάστημα. Στην Ειρήνη του Νίσταντ το 1721, ο αυτοκράτορας Πέτρος προίκισε τα Κτήματα με προνόμια δεσμευτικά σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, τα οποία επιβεβαιώθηκαν από όλους τους επόμενους αυτοκράτορες μέχρι τον Αλέξανδρο Β' (1855). Τα προνόμια περιλαμβάνουν: Ελευθερία της πίστης, γερμανική διοίκηση, γερμανική γλώσσα, γερμανικό δίκαιο. Ως εκ τούτου, η Εσθονία, η Λιβονία και η Κουρλάνδη (από το 1795) αποκαλούνται επίσης "γερμανικές" βαλτικές επαρχίες της Ρωσίας.

Η άνοδος της Ρωσίας συνοδεύτηκε από την παρακμή της Πολωνίας-Λιθουανίας, η οποία διολίσθησε σε πολιτική αναρχία (συμβολίζεται από το Liberum Veto) και έπεσε στη σφαίρα επιρροής της τσαρικής αυτοκρατορίας, υποβαθμίστηκε de jure σε ρωσικό προτεκτοράτο από το 1768 και διαιρέθηκε πλήρως από τους γείτονές της (Πρωσία, Αυστρία και Ρωσία) μέχρι το 1795. Ο Βόρειος Πόλεμος κατέστρεψε πλήρως την επικράτεια της Λευκορωσίας, η οποία αποτελούσε μέρος της Λιθουανίας. Ο ρωσικός στρατός δεν εγκατέλειψε τη χώρα μέχρι το 1719 και η γεωργία, η βιοτεχνία και το εμπόριο καταστράφηκαν. Ως αποτέλεσμα της πανούκλας, χιλιάδες κάτοικοι πέθαναν, με αποτέλεσμα ο πληθυσμός της Λευκορωσίας να μειωθεί σχεδόν κατά το ένα τρίτο. Ενώ το 1700 ήταν ακόμα 2,2 εκατομμύρια άνθρωποι, το 1721 ήταν μόνο 1,5 εκατομμύριο.

Η παρακμή της Σουηδίας και της Σαξονίας-Πολωνίας-Λιθουανίας απελευθέρωσε με τη σειρά της το Βρανδεμβούργο-Πρωσία από δύο ισχυρούς δυνητικούς αντιπάλους στην περιοχή και συνέπεσε με την άνοδο της τελευταίας στην πολιτική ισχύος, έστω και αν, μετά την αγγλική παρέμβαση, η Σουηδία μπόρεσε να διατηρήσει το βόρειο τμήμα της Σουηδικής Πομερανίας και, στη ρυμούλκηση της Αγγλίας, θα αποτελούσε πλέον αντίβαρο έναντι του Βρανδεμβούργου. Αφού ανέβηκαν στην ιεραρχία των ευρωπαϊκών κρατών κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Βόρειου Πολέμου, η Ρωσία και η Πρωσία συμπλήρωσαν την πενταρχία των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων μαζί με τη Γαλλία, την Αυστρία και τη Μεγάλη Βρετανία τους επόμενους αιώνες.

Η Δανία βγήκε από τον πόλεμο ελαφρώς ισχυρότερη. Σε αυτή τη βάση, μια διευθέτηση ήταν τώρα στα σκαριά μεταξύ της Δανίας και της Σουηδίας, οι οποίες είχαν διεξάγει τόσους πολέμους μεταξύ τους τον προηγούμενο αιώνα.

Εκτός από τις ενίοτε δραστικές επιπτώσεις του πολέμου σε μεμονωμένα κράτη, ολόκληρη η περιοχή της Βαλτικής επλήγη από επιδημία πανώλης τεραστίων διαστάσεων κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Βόρειου Πολέμου την περίοδο 1708-1712 (βλ. Μεγάλη πανούκλα στην Πρωσία). Ξεκινώντας με την επιδημία στην Πολωνία, η πανούκλα έφτασε σε μια θανατηφόρα δυναμική μέσα σε λίγα χρόνια, εξαπλώνοντας μέχρι τη Στοκχόλμη. Σημαντικός καταλύτης της πανώλης ήταν ο Μεγάλος Βόρειος Πόλεμος, ο οποίος προκάλεσε τη διέλευση σημαντικού αριθμού ανθρώπων από μεγάλα τμήματα της βόρειας και ανατολικής Ευρώπης μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα και συνέβαλε έτσι αποφασιστικά στην εξάπλωση της πανώλης.

Ο πόλεμος στην Ευρώπη χαρακτηριζόταν από μια θεμελιώδη ομοιότητα στα οπλικά συστήματα και τις τακτικές των αντίπαλων στρατών και στόλων. Μέχρι το γύρισμα του αιώνα, είχαν αναπτυχθεί νέα όπλα και τεχνικές, όπως η ξιφολόγχη με το στόμιο και το τουφέκι με το κλεμμολόχιο στα τέλη του 17ου αιώνα. Αυτό οδήγησε σε αύξηση της δύναμης πυρός και μεγαλύτερη τακτική ευελιξία, καθώς όλο το πεζικό ήταν πλέον εξοπλισμένο με μουσκέτα. Η αποτελεσματικότερη άσκηση έγινε επίσης δυνατή, με την άσκηση και την πειθαρχία να είναι ζωτικής σημασίας για τη δύναμη πυρός. Στο πεδίο της μάχης χρησιμοποιούνταν πλέον πιο γραμμικοί σχηματισμοί πεζικού.

Στην Ανατολική Ευρώπη υπήρχαν πολύ λιγότερες οχυρώσεις από ό,τι στη Δυτική Ευρώπη εκείνη την εποχή. Για παράδειγμα, η Γαλλία διέθετε ένα σύστημα προωθημένων οχυρώσεων μέσω των κατασκευών του Vauban, το οποίο καθιστούσε τον πόλεμο των μετακινήσεων και τις εκτεταμένες επιχειρήσεις δύσκολες. Αντίθετα, όσοι συμμετείχαν στον Μεγάλο Βόρειο Πόλεμο ήταν ευκολότερο να πραγματοποιήσουν μεγάλης κλίμακας επιδρομές, όπως συνέβη με την εισβολή του Καρόλου ΧΙΙΙ στην Πολωνία το 1701, στη Σαξονία το 1706 και στην Ουκρανία το 1708. Υπήρχαν όμως και μεμονωμένα φρούρια στη βορειοανατολική Ευρώπη που μπορούσαν να έχουν σημασία για τον έλεγχο μεμονωμένων περιοχών. Για το λόγο αυτό, οι κατακτήσεις του Βίμποργκ, του Ρεβάλ, του Μιτάου και της Ρίγας το 1710 από τη Ρωσία ή του Στέτιν το 1713, του Στράλσουντ το 1715 και του Βίσμαρ το 1716 από τη Δανία και την Πρωσία αποτέλεσαν σημαντικά στάδια στην κατάρρευση της Σουηδικής Αυτοκρατορίας.

Η σουηδική στρατιωτική μηχανή υποβλήθηκε σε εκτεταμένη μεταρρύθμιση υπό τον Κάρολο ΧΙ μετά τα απογοητευτικά αποτελέσματα του Σκανδιναβικού Πολέμου του 1674 έως 1679. Ειδικότερα, τα μακρά σύνορα της Σουηδίας ήταν δύσκολο να υπερασπιστεί ο σουηδικός στρατός. Για το λόγο αυτό, ο Κάρολος ΙΑ' εξακολουθούσε να ακολουθεί μια αμυντική στρατηγική με την οποία έχτιζε νέα φρούρια, ανέπτυσσε διαδικασίες ταχείας κινητοποίησης (Einteilungswerk) και διατηρούσε μεγάλο στρατό ακόμη και σε καιρό ειρήνης. Η Σουηδία διέθετε 50 φρούρια και 40 οχυρά στα εξωτερικά της σύνορα. Δεδομένου ότι η Βαλτική Θάλασσα ήταν σε μεγάλο βαθμό σουηδικό υδάτινο σώμα, τα φρούρια στα σύνορα της αυτοκρατορίας έπρεπε να συγκρατούν τις εχθρικές επιθέσεις μέχρι ο σουηδικός στόλος (αναλαμβάνοντας τη ναυτική υπεροχή) να μεταφέρει έναν στρατό ανακούφισης από τη μητέρα πατρίδα. Η στρατηγική αυτή χρησιμοποιήθηκε με μεγάλη επιτυχία, ιδίως στην αρχή εναντίον της Ζηλανδίας, στα ανοικτά της Νάρβα και της Ρίγας.

Αυτή ακριβώς η ναυτική υπεροχή στη Βαλτική Θάλασσα αποτέλεσε αντικείμενο σκληρής μάχης. Μέχρι το 1720, η Ρωσία είχε γίνει η ισχυρότερη θαλάσσια δύναμη στη Βαλτική. Εκτός από τις μάχες μεταξύ πολεμικών πλοίων με μεγάλο βύθισμα, υπήρχαν επίσης μάχες μεταξύ στόλων γαλέρας. Αυτά ήταν ιδιαίτερα πρακτικά σε ρηχά και νησιωτικά νερά, όπως αυτά που συναντώνται συχνά στη Βαλτική Θάλασσα, π.χ. στον Κόλπο της Φινλανδίας. Οι μάχες στις λίμνες, στις λιμνοθάλασσες και στα ποτάμια είχαν επίσης τη σημασία τους. Για παράδειγμα, σουηδικές και ρωσικές ακταιωροί πολέμησαν μεταξύ τους στη λίμνη Ladoga και στη λίμνη Peipus στην αρχή του πολέμου.

Στην τακτική μάχης στην ξηρά, ακολουθήθηκε το στυλ μάχης του Γουστάβου Β' Αδόλφου (Σουηδία). Λόγω των μακρών συνόρων και των περιορισμένων πόρων, οι Σουηδοί βασίστηκαν σε γρήγορες, τολμηρές επιθετικές επιθέσεις με στενό συντονισμό των όπλων του πεζικού, του ιππικού και του πυροβολικού. Το πεζικό και το ιππικό συχνά επιτέθηκαν ταυτόχρονα στις εχθρικές γραμμές, έτσι ώστε συχνά κατέρρευσαν εντελώς λόγω της δύναμης και έφεραν μια γρήγορη απόφαση μάχης. Αυτές οι εμπλοκές, ωστόσο, απαιτούσαν πολύ υψηλό επίπεδο πειθαρχίας και πολύ έμπειρους αξιωματικούς και άνδρες. Η τολμηρή, πάντοτε προσανατολισμένη στην επίθεση στρατηγική του Καρόλου ΧΙΙΙ έμοιαζε περισσότερο με εκείνη του Πέρση πρίγκιπα Ναντίρ Σαχ παρά με το προσεκτικό στυλ πολλών, αν όχι όλων, των δυτικοευρωπαίων διοικητών. Η νίκη στο Klissow το 1702 επί ενός μεγαλύτερου σαξονικού στρατού ήταν χαρακτηριστική της ριψοκίνδυνης πολεμικής τέχνης του Καρόλου ΧΙΙ, ο οποίος ήταν πάντα πρόθυμος να πάρει ρίσκα. Ειδικότερα, η λαμπρή νίκη στη Νάρβα το 1700 επί του ακόμα σχηματισμένου ρωσικού επαγγελματικού στρατού επιβεβαίωσε τη συνειδητοποίηση του Καρόλου ΧΙΙ ότι η τέχνη του πολέμου έπρεπε να είναι η επιτομή της πολιτικής. Ωστόσο, δεν έλαβε επαρκώς υπόψη του ότι η πολιτική ασφάλειας εξακολουθεί να είναι συνταγματική πολιτική, δηλαδή να βασίζεται θεμελιωδώς σε νομικές αξιώσεις. Κατά συνέπεια, οι διπλωμάτες στη Στοκχόλμη και στην επιτόπια καγκελαρία του περιορίστηκαν σε κομπάρσους. Η στρατιωτική σκέψη του Καρόλου οδήγησε έτσι μακροπρόθεσμα στην απομόνωση. Η βαριά ήττα στην Πολτάβα το 1709 ήταν επομένως μόνο η στρατιωτική έκφραση μιας πολιτικής μη αντίληψης της πραγματικότητας σε μια Ευρώπη που βίωνε ταυτόχρονα τον Πόλεμο της Ισπανικής Διαδοχής στα νοτιοδυτικά.

Η ρωσική προσέγγιση του πολέμου βασιζόταν στη διαθεσιμότητα των μεγαλύτερων πόρων. Ειδικά στις μάχες μέχρι το 1709, οι ρωσικές νίκες βασίζονταν κυρίως στην αριθμητική υπεροχή, καθώς οι στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν μετά το 1700 απέδωσαν πλήρως μόνο μακροπρόθεσμα. Για παράδειγμα, στην αρχή του πολέμου, η ρωσική μεταλλουργία, η οποία μόλις είχε αναπτυχθεί, δεν μπορούσε να καλύψει τις ανάγκες του στρατού σε μουσκέτα μέχρι το 1712, με αποτέλεσμα το 1707 να αυξηθεί το ποσοστό των πελεκάνων σε σχέση με τους σωματοφύλακες. Οι προσπάθειες του Πέτρου για την ανοικοδόμηση ενός στρατού δυτικού τύπου αφορούσαν κυρίως τη στρατιωτική οργάνωση και διοίκηση. Δημιούργησε ένα γενικό επιτελείο και εισήγαγε την επίθεση του πεζικού με στερεωμένες ξιφολόγχες ως τακτική σοκ, ως απάντηση στην ορμητική επίθεση των Σουηδών. Είχε επίσης αναπτύξει εξαιρετικά κινητό πυροβολικό πεδίου. Εισήγαγε τον τύπο των δραγώνων - έφιπποι πεζικάριοι, ακολουθώντας το σουηδικό παράδειγμα. Σχεδίασε πειθαρχημένες τακτικές καταδίωξης και ενέτεινε τις προσπάθειες για τη δημιουργία ενός οργανικά αναγεννώμενου σώματος αξιωματικών. Ωστόσο, ενώ το πεζικό απέκτησε υψηλό βαθμό αποτελεσματικότητας, το ιππικό παρέμεινε επιρρεπές σε αδυναμίες, εν μέρει λόγω λανθασμένων τακτικών αναπτύξεων και κακής ποιότητας αλόγων. Συνολικά, ο ρωσικός στρατός εξελίχθηκε σε έναν πολεμικό οργανισμό που δεν υστερούσε σε τίποτα από τον σουηδικό ή άλλους στρατούς. Το 1700, μετά τη μάχη της Νάρβα, η ρωσική στρατιωτική δύναμη ήταν 34.000 άνδρες- το 1705, η συνολική δύναμη ήταν 200.000 άνδρες.

Αν και πρόκειται για το ίδιο ιστορικό γεγονός, ο Μεγάλος Βόρειος Πόλεμος αξιολογείται συχνά με διαφορετικό τρόπο στις χώρες που επλήγησαν από τον πόλεμο. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι κάθε χώρα έχει τη δική της κουλτούρα μνήμης. Οι εθνικές ιστορίες των διαφόρων συνοριακών εθνών δεν συνοψίστηκαν απλώς (δίπλα-δίπλα), αλλά -με διαφορετική έμφαση- αποκαλύπτουν μια δομικά συναφή κατανόηση της περιοχής και μια εξέταση της αξιολόγησης του πολέμου. Η Βαλτική Θάλασσα αποτελεί τον ιστορικό βραχίονα της ευρύτερης περιοχής της Βορειοανατολικής Ευρώπης και συνέβαλε στη διαμόρφωση του γεγονότος σε ένα εποχικό πλαίσιο και στη συμπύκνωσή του σε μια ιστορική-χωρική ταυτότητα. Η αναφορά στον Μεγάλο Βόρειο Πόλεμο ήταν σημαντική για τη διαμόρφωση μιας ιστορικής εικόνας, καθώς έκανε τα γεγονότα και τις εκδηλώσεις προσιτές σε μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού, ακόμη και εκτός των πολεμικών ζωνών.

Ανεξάρτητα από τις διαφοροποιήσεις της ιστορικής επεξεργασίας των γεγονότων ανά χώρα, η μνήμη του Μεγάλου Βόρειου Πολέμου παραμένει στενά συνδεδεμένη με δύο ονόματα που πάντα γοήτευαν τους συμπολίτες και τους μεταγενέστερους. Ο ένας εμφανίζεται ως ένας μεγάλος άκαιρος άνθρωπος, ο άλλος ως εκτελεστής του πνεύματος της εποχής, ο ένας θεωρείται ως ένας ακτινοβόλος τραγικός ήρωας, ο άλλος ως ένας παθιασμένα ανώτερος πολιτικός: ο Κάρολος ΧΙΙ της Σουηδίας και ο Πέτρος Α' της Ρωσίας.

Μετά το τέλος της υπεροχής της Γαλλίας στην Ευρώπη το 1713, επρόκειτο να ακολουθήσει ισορροπία δυνάμεων στην Ευρώπη. Δεδομένου ότι οι ανταγωνισμοί στον Βορρά απειλούσαν να το διαταράξουν αυτό, η "ειρήνη στον Βορρά" ήταν απαραίτητη για τη συνέχιση της διατήρησης της ειρήνης στην Ευρώπη. Αυτό συνοδεύτηκε αρχικά από το ιδεώδες της ισορροπίας των σκανδιναβικών δυνάμεων, το οποίο, ωστόσο, μετατοπίστηκε τον 19ο αιώνα σε απόλυτη κυριαρχία της Ρωσίας, διατηρώντας παράλληλα την ηρεμία. Όμως αυτή η ανισορροπία οδήγησε σε νέες εστίες συγκρούσεων στην αναδυόμενη εποχή των εθνικών κρατών. Όπως και στην Ανατολική-Κεντρική και Νοτιοανατολική Ευρώπη, η βασική σύγκρουση των κρατών που διαλύουν τα έθνη και, ως εκ τούτου, των εθνών που προσπαθούν να διαλύσουν τα κράτη, λειτούργησε και στη Βορειοανατολική Ευρώπη. Αυτό αποδεικνύεται από τη δημιουργία κρατών από Νορβηγούς, Φινλανδούς, Εσθονούς, Λετονούς, Λιθουανούς και Πολωνούς κατά τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα. Ως συνέπεια των εθνικοσοσιαλιστικών επεκτατικών πολιτικών και των αναγκών ασφαλείας της νέας Σοβιετικής Ένωσης, ο κόσμος των μικρών κρατών του μεσοπολέμου από το Ντάνζιγκ μέχρι το Ταλίν εξαφανίστηκε ξανά - πρώτα μέσω της διαίρεσης των σφαιρών συμφερόντων μεταξύ Χίτλερ και Στάλιν το 1939 και του γερμανικού επιθετικού και εξοντωτικού πολέμου στην Ανατολή, και στη συνέχεια μέσω της μεταπολεμικής οριοθέτησης των νέων μπλοκ του ΝΑΤΟ και του Συμφώνου της Βαρσοβίας.

Το τέλος του διπολικού κόσμου κατά το έτος καμπής 1989 οδήγησε στη διάλυση της ΕΣΣΔ, στην επανένωση της Γερμανίας και στην επανίδρυση των βορειοανατολικών ευρωπαϊκών εθνικών κρατών της Εσθονίας, της Λετονίας, της Λιθουανίας, της Λευκορωσίας και της Ουκρανίας. Η αναταραχή του 1989 επέφερε την επιστροφή της ευρωπαϊκής περιοχής της Βορειοανατολικής Ευρώπης στην πολιτική πραγματικότητα, όπως η ίδρυση του Συμβουλίου των Κρατών της Βαλτικής Θάλασσας το 1992. Το κοσμοϊστορικό έτος 1989 προκάλεσε μια αίσθηση déja vu στην Αγία Πετρούπολη και στη Στοκχόλμη ειδικότερα, η οποία συνεχίζεται μέχρι σήμερα, και επανέφερε στη συνείδηση τις ιστορικές ομοιότητες των δύο σκανδιναβικών μητροπόλεων. Τέλος, το κοινό και οι κυβερνήσεις της Φινλανδίας, της Σουηδίας και της Δανίας "ανακάλυψαν" εκ νέου την ευθύνη τους για την ασφάλεια των κρατών της Βαλτικής.

Η πρόσβαση της Ρωσίας στη Βαλτική Θάλασσα συρρικνώθηκε σημαντικά λόγω της διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης. Αυτό που απέμεινε ήταν η περιοχή γύρω από την Αγία Πετρούπολη (η πρώην Ίνγκερμανλαντ, η οποία ανήκε στη Σουηδία κατά την έναρξη του Μεγάλου Βόρειου Πολέμου) και η βόρεια Ανατολική Πρωσία, η οποία παραμένει προκεχωρημένο φυλάκιο της Μόσχας ως περιοχή του Καλίνινγκραντ. Αυτό επέφερε μια αλλαγή στον βορειοανατολικό ευρωπαϊκό κεντρομόλο της Πετρικής Ρωσίας, που εκφράστηκε με τη μεταφορά του imperii από τη Μόσχα στην πόλη του Πέτερς. Παρ' όλα αυτά, τα περιγράμματα της βορειοανατολικής Ευρώπης μπορούν να διακριθούν σαφώς στη σύγχρονη Ρωσία, καθώς τα "νοβγοροδανικά" βορειοδυτικά, με τη μετονομασία του Λένινγκραντ σε Αγία Πετρούπολη, αποτελούν σημαντική εκλογική βάση για τις μεταρρυθμιστικές δυνάμεις.

Ένα πρόσθετο ενοποιητικό στοιχείο στον 21ο αιώνα είναι το εμπόριο. Η περιοχή διχοτομείται από δύο κύριες εμπορικές οδούς, τη Βόρεια Οδό και τη Βαλτική Οδό. Και οι δύο διαδρομές είχαν κατά περιόδους όχι μόνο περιφερειακή και ευρωπαϊκή, αλλά και παγκόσμια οικονομική σημασία, καθώς λειτουργούσαν κατά την πρώιμη σύγχρονη περίοδο ως δρόμοι διαμετακόμισης μεταξύ της Κίνας, της Κεντρικής Ασίας και της Εγγύς Ανατολής, αφενός, και των εμπορικών κρατών της Αγγλίας και των Κάτω Χωρών, αφετέρου. Το Τσαρτοµείο της Μόσχας, η Πολωνία-Λιθουανία, η Σουηδία-Φινλανδία και ιδιαίτερα η ∆ανία-Νορβηγία µε τις στρατηγικές της θέσεις στο Ορέσουντ και το Βόρειο Ακρωτήριο επωφελήθηκαν από τη λειτουργία της περιοχής ως παγκόσµιου εµπορικού κόµβου, όπως και άλλα κράτη και πόλεις - Βρανδεµβούργο-Πρωσία, Χολστάιν-Γκότορπ, Λούµπεκ και Κουρλάνδη. Αυτή η συγκεκριμένη συγκοινωνιακά-γεωγραφικά καθορισμένη θέση της Βορειοανατολικής Ευρώπης στο πρώιμο σύγχρονο εμπόριο ήταν επομένως - εκτός από τη λειτουργία της ως παραγωγού και εξαγωγέα αγαθών με μεγάλη ζήτηση στη Δύση, όπως σιτηρά, δασικά προϊόντα, ναυπηγικά υλικά, μη σιδηρούχα μέταλλα και άλλα - ένα συστατικό στοιχείο. Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 επέφερε μια νέα έκδοση αυτής της λειτουργίας διαμετακόμισης, εφόσον ένα μεγάλο μέρος της αυξανόμενης ανταλλαγής αγαθών μεταξύ της ΕΕ και της ΚΑΚ δρομολογείται πλέον μέσω της βορειοανατολικής Ευρώπης (π.χ. ο αγωγός της Βαλτικής Θάλασσας).

Πηγές

  1. Μεγάλος Βόρειος Πόλεμος
  2. Großer Nordischer Krieg